رابطه بلوغ زودرس و قد؛ آیا باید جلوی بلوغ را گرفت؟

خیلی از والدین نگران این موضوع هستند که بلوغ زودرس کودک‌شان باعث کوتاهی قد آن‌ها شود و به همین دلیل اصرار دارند جلوی روند بلوغ را با روش‌های مختلف بگیرند. اما متخصصان می‌گویند هر علامت زودهنگام بلوغ به معنای نیاز به درمان نیست و تنها در مواردی که بلوغ، پیش‌رونده باشد و بر قد نهایی کودک اثر بگذارد، مداخله درمانی و دارویی توصیه می‌شود.

یک باور رایج اما غلط

نگرانی درباره قد نهایی کودک برای بسیاری از والدین ایرانی، موضوعی کاملا عاطفی و حتی حیثیتی است. به خصوص وقتی نشانه‌های بلوغ زودتر از همسالان کودک ظاهر می‌شود. اما بلوغ زودرس دقیقا چیست و آیا واقعا باعث کوتاه ماندن قد می‌شود؟

آیا بلوغ زودرس قد کودک را کوتاه می‌کند؟ | بعضی والدین اصرار دارند جلوی بلوغ کودک گرفته شوددکتر مریم رزاقی آذر، فوق تخصص غدد و متابولیسم کودکان در گفتگو با همشهری‌آنلاین، ترس والدین از بلوغ زودرس کودکان و اثرگذاری آن بر قد کودک را بی‌اساس می‌داند و می‌گوید: «خیلی‌ها فقط شنیده‌اند که بلوغ زودرس باعث کوتاهی قد می‌شود اما این یکی از اطلاعات و باورهای غلط رایج است.

دلیلش هم این است که بلوغ زودتر از زمان طبیعی شروع می‌شود و درنتیجه صفحات رشد استخوان‌ها هم زودتر بسته می‌شود. به همین خاطر بعضی والدین فکر می‌کنند باید بلوغ کودک را عقب بیندازند تا قدش به اندازه کافی بلند شود. در حالی که اگر ما به‌ طور مصنوعی بلوغ کودک را عقب بیندازیم، نه‌ تنها قدش بلندتر نمی‌شود، بلکه ممکن است کوتاه‌تر هم بشود.»

در بلوغ طبیعی، هورمون‌های جنسی مانند استروژن و تستوسترون علاوه بر ایجاد صفات ثانویه جنسی، صفحه‌های رشد استخوانی را نیز فعال می‌کنند. این صفحه‌ها که در انتهای استخوان‌های بلند قرار دارند، محل افزایش قد هستند. در ابتدای بلوغ به ‌دلیل جهش رشدی ممکن است کودک حتی از همسالانش بلندتر شود، اما همین هورمون‌ها در ادامه باعث بسته شدن زودتر صفحات رشد می‌شوند. بنابراین اگر بلوغ واقعاً زودتر از سن طبیعی آغاز شود و سریع پیش برود، ممکن است زمان رشد قدی کوتاه‌تر شود و قد نهایی کاهش پیدا کند.

هر علامتی نشانه بلوغ نیست

متخصصان می‌گویند ظاهر شدن هر نشانه‌ای (مثل جوانه پستان در دختران یا بزرگ شدن بیضه در پسران) زودتر از موعد در کودک به معنای «بلوغ زودرس» نیست. متخصصان غدد کودکان بین بلوغ زودرس واقعی ــ که ناشی از فعال شدن زودهنگام محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–گنادی است ــ و تغییرات گذرای هورمونی یا رشدهای محدود و خوش‌خیم تفاوت قائل‌اند. تشخیص دقیق بلوغ بر اساس سن تقویمی، سن استخوانی (از طریق رادیوگرافی مچ دست)، سرعت رشد قدی و آزمایش‌های هورمونی انجام می‌شود. تنها زمانی که شواهد نشان دهد روند بلوغ پیش‌رونده و سریع است و احتمال کاهش قد نهایی وجود دارد، درمان با داروهای مهارکننده هورمون‌های محرک بلوغ توصیه می‌شود.

دکتر رزاقی آذر در این زمینه می‌گوید: «ما انواع بلوغ داریم. یک نوع بلوغ زودرس است که ممکن است مثلاً فقط پستان در دختر جوانه بزند. اما بعد از مدتی مشاهده می‌شود که این مورد متوقف شده و جلو نرفته است. این نوع معمولاً مشکل خاصی ایجاد نمی‌کند. ما یک نوع بلوغ آهسته‌پیش‌رونده داریم که معمولاً تأثیر منفی جدی روی قد ندارد. اما نوع دیگر بلوغ سریع‌پیشرونده است؛ یعنی مثلاً کودک در یک مرحله از بلوغ است و سه ماه بعد می‌بینیم وارد مرحله بعد شده و خیلی سریع دارد جلو می‌رود. در این حالت معمولاً سن استخوانی هم جلو افتاده و مثلاً یک سال از سن تقویمی جلوتر است. این موارد باید جلوی پیشرفتش گرفته شود.»

به گفته این فوق تخصص غدد کودکان، «بلوغ زودرس تعریف مشخصی دارد. در پسر زیر ۹ سال اگر علائم بلوغ ظاهر شود که معمولاً با بزرگ شدن بیضه‌ها شروع می‌شود و پزشک تشخیص می‌دهد، به آن بلوغ زودرس می‌گوییم. در دختران هم اگر زیر ۷ سال باشد، بلوغ زودرس محسوب می‌شود. البته بعضی منابع سن زیر ۸ سال را هم عنوان می‌کنند، اما به شرطی که علائم واقعی بلوغ وجود داشته باشد.»

ترس والدین قابل درک است اما …

آیا بلوغ زودرس به ‌تنهایی باعث کوتاهی قد می‌شود؟ پزشکان این موضوع را رد می‌کنند و می‌گویند قد نهایی فرد تابع مجموعه‌ای از عوامل مختلف است. مثل ژنتیک والدین، وضعیت تغذیه، سلامت عمومی، کیفیت خواب، بیماری‌های مزمن و حتی استرس‌های شدید. در برخی کودکان حتی با شروع نسبتاً زود بلوغ، اگر روند پیشرفت آهسته باشد یا قد ژنتیکی بالایی داشته باشند، ممکن است قد نهایی در محدوده طبیعی باقی بماند. بنابراین «زود بودن» به ‌تنهایی معیار نیست. بلکه سرعت پیشرفت و تاثیر آن بر صفحات رشد اهمیت تعیین‌کننده دارد.

ترس والدین از قدکوتاه شدن کودک قابل درک است. در جامعه‌ای که قد افراد اغلب با اعتماد به نفس یا موفقیت اجتماعی پیوند زده می‌شود، نگرانی درباره کوتاه ماندن کودک طبیعی به نظر می‌رسد. با این حال، اصرار بر مداخله درمانی بدون ارزیابی تخصصی منطقی نیست.

دکتر رزاقی آذر تاکید می‌کند که «این‌ها ظرافت‌های پزشکی است که پدر و مادرها خودشان نمی‌توانند تشخیص دهند. حتما باید پزشک متخصص به‌ویژه متخصص غدد کودکان، کودک را معاینه کند تا مشخص شود که آیا واقعاً نیاز به مداخله درمانی برای عقب انداختن بلوغ (به خاطر احتمال کوتاهی قد) وجود دارد یا نه.»

به گفته کارشناسان، بلوغ زودرس می‌تواند در برخی موارد بر قد نهایی اثر بگذارد، اما نه در همه کودکان و نه به ‌تنهایی. و تصمیم برای درمان باید پس از بررسی دقیق توسط متخصص غدد کودکان گرفته شود. درمان‌های مهار بلوغ معمولاً ایمن هستند، اما بی‌دلیل تجویز نمی‌شوند. این داروها نیاز به تزریق منظم و پیگیری دقیق دارند و هر مداخله پزشکی باید بر پایه شواهد و ضرورت باشد، نه صرفا اضطراب و نگرانی والدین.