کتواسیدوز دیابتی (DKA) چیست و چرا می‌تواند جان بیمار را تهدید کند؟

کتواسیدوز دیابت (DKA) چیست؟

کتواسیدوز دیابتی، زمانی ایجاد می‌شود که بدن در اثر دیابت، نمی‌تواند انسولین کافی برای وارد کردن قند خون به درون سلول‌ها و تبدیل آن به انرژی، تولید کند. در صورت وقوع چنین اتفاقی، کبد شروع می‌کند به فراوری چربی‌ها تا انرژی مورد نیاز بدن را تامین کند و درنتیجه، کتون‌ها ترشح شده و وارد خون می‌شوند؛ وضعیتی که خطرناک است.

دیابت کتواسیدوز از عوارض دیابت به خصوص دیابت نوع 1 است و در بین مبتلایان به دیابت نوع 2، کمتر رایج است.

کتواسیدوز دیابت (DKA) چه کسانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

کتواسیدوز مرتبط با دیابت، می‌تواند کسانی که در شرایط زیر قرار دارند را درگیر کند:

• دیابت نوع ۱ تشخیص داده نشده: برای برخی افراد، کتواسیدوز دیابتی (DKA) اولین تظاهر دیابت نوع ۱ (T1D) هست. دیابت نوع یک معمولا در دوران کودکی یا نوجوانی ایجاد می‌شود، اما می‌تواند در بزرگسالی نیز رخ دهد. بیمار حتی اگر سابقه خانوادگی ابتلا به آن را نداشته باشد، ممکن است به دیابت نوع یک مبتلا شود. تقریبا ۲۰ تا ۴۰ درصد از موارد کتواسیدوز دیابتی، افرادی را که به تازگی به دیابت نوع یک مبتلا شده‌اند، تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• دیابت نوع ۱ تشخیص داده شده: افراد مبتلا به دیابت نوع یک در صورت عدم دریافت انسولین کافی تزریقی می‌توانند در هر زمانی به DKA مبتلا شوند.
• مبتلایان به دیابت نوع ۲: این بیماری در دیابت نوع 2 به اندازه ی نوع 1 شایع نیست، اما افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ که مستعد کتوز هستند، می‌توانند به DKA مبتلا شوند. افراد مبتلا به دیابت نوع دو بیشتر از DKA در معرض ابتلا به حالت هیپراسمولار هیپرگلیسمی (HHS) قرار دارند.

علائم کتواسیدوز دیابتی DKA

علائم و نشانه‌های اولیه کتواسیدوز دیابتی (DKA) عبارتند از:

• ادرار کردن بیش از حد معمول (تکرر ادرار)
• تشنگی شدید (پرنوشی)
• گرسنگی شدید (پرخوری)
• نشانه‌های کم‌آبی بدن، مانند خشکی دهان، سردرد و قرمزی پوست
• مقادیر بالای کتون در ادرار یا خون
• سطح قند خون بالا (بیش از ۲۵۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر)

اگرچه این مورد چندان رایج نیست، اما حتی اگر قند خون شما کمتر از ۲۵۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد، می‌توانید در شرایط کتواسیدوز دیابتی باشید.

علائم شایع در کتواسیدوز دیابتی کدامند؟

علائم شایع کتواسیدوز دیابتی که معمولا بیشتر بروز می‌کنند، می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• کاهش هوشیاری
• تنفس عمیق و سریع
• کم آبی بدن
• خشکی پوست و دهان
• گرگرفتگی صورت
• تکرر ادرار یا تشنگی طولانی
• بوی میوه از دهان
• سردرد
• سفتی یا درد عضلات
• حالت تهوع و استفراغ
• درد معده

علائم شدیدتر کتواسیدوز ناشی از دیابت

علائم شدیدتر کتواسیدوز دیابتی عبارتند از:

• حالت تهوع و استفراغ
• درد شکم
• تنفس سریع و عمیق (تنفس کوسمال)
• بوی میوه از دهان
• احساس خستگی یا ضعف شدید
• احساس گیجی یا سردرگمی
• کاهش هوشیاری
• از دست دادن هوشیاری

تفاوت بین کتواسیدوز مرتبط با دیابت (DKA) و کتوز چیست؟

تفاوت اصلی بین کتواسیدوز دیابتی (DKA) و کتوز معمولی در خطرناک بودن کتون‌ها و تعادل اسید و باز (pH) خون است. کتوز یک حالت متابولیک طبیعی و اغلب بی‌خطر است که در آن بدن به دلیل کمبود کربوهیدرات، چربی را برای انرژی می‌سوزاند و کتون تولید می‌کند (مانند رژیم‌های کتوژنیک یا روزه‌داری)، اما در کتواسیدوز دیابتی، سطح کتون‌ها به شدت بالا می‌رود و خون به شدت اسیدی می‌شود که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات محسوب می‌شود.

این حالت عمدتاً در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ (و گاهی نوع ۲) رخ می‌دهد که بدن آن‌ها به دلیل کمبود انسولین نمی‌تواند از گلوکز استفاده کند و در عین حال قند خون بسیار بالا است، در حالی که در کتوز معمولی قند خون در محدوده نرمال باقی می‌ماند و انسولین بدن برای کنترل فرآیند سوخت‌وساز عمل می‌کند.

تفاوت کتواسیدوز دیابتی و هیپرگلیسمی (قندخون بالا) چیست؟

تفاوت اصلی بین کتواسیدوز دیابتی (DKA) و هیپرگلیسمی در این است که هیپرگلیسمی صرفاً به معنای قند خون بالا است که می‌تواند یک علامت هشداردهنده باشد، اما کتواسیدوز یک عارضه خطرناک و تهدیدکننده حیات ناشی از ترکیب قند خون بسیار بالا، کمبود شدید انسولین و تجمع اسیدهای خونی (کتون‌ها) است.

همچنین در حالی که هیپرگلیسمی ممکن است با علائم خفیف‌تری مثل تشنگی و تکرار ادرار همراه باشد و اغلب با مصرف دارو یا انسولین برطرف می‌شود، کتواسیدوز باعث تغییر شیمیایی خون (اسیدوز) شده و علائم شدیدی مانند درد شکم، استفراغ، تنفس سریع و بویی شبیه به میوه در دهان ایجاد می‌کند که نیاز به درمان فوری اورژانسی دارد.

چه مدت طول می‌کشد تا کتواسیدوز مرتبط با دیابت ایجاد شود؟

کتواسیدوز مرتبط با دیابت یک عارضه حاد است، به این معنی که شروع شدید و ناگهانی دارد. کتواسیدوز دیابتی ظرف ۲۴ ساعت ایجاد می‌شود. این بیماری نسبتا آهسته شروع می‌شود اما گاهی به سرعت بدتر می‌شود. اگر استفراغ ایجاد شود، می‌تواند خیلی سریع‌تر پیشرفت کند.

ضروری است که به محض مشاهده علائم با پزشک خود تماس بگیرید یا به بیمارستان مراجعه کنید تا قبل از شدیدتر شدن کتواسیدوز دیابتی، تحت درمان قرار بگیرید.

چه چیزی باعث کتواسیدوز دیابتی می‌شود؟

قند خون بسیار بالا و سطح انسولین پایین، مهم‌ترین علل بروز کتواسیدوز دیابتی (DKA) هستند. دو علت شایع این دو، عبارتند از:

• عدم مدیریت قند خون در صورت ابتلا به بیماری‌ها و نخوردن غذای کافی
• فراموش کردن تزریق انسولین، گرفتگی پمپ انسولین یا دوز اشتباه انسولین

دیگر علل کتواسیدوز دیابتی (DKA)

سایر علل بروز کتواسیدوز دیابتی، شامل موارد زیر می‌شوند:

• حمله قلبی یا سکته مغزی
• آسیب جسمی مانند تصادف رانندگی
• مصرف الکل یا مواد مخدر
• مصرف داروها مانند برخی از داروهای ادرارآور و کورتیکواستروئیدها

کتواسیدوز در کودکان

کتواسیدوز دیابتی (DKA) یک وضعیت اورژانسی و خطرناک است که در هر سنی، جان فرد را تهدید می‌کند. در کودکان، این عارضه ممکن است با علائم مبهم و غیراختصاصی ظاهر شود که تشخیص سریع آن را دشوار می‌سازد؛ از این‌رو شناخت تفاوت‌های آن با بیماری‌های شایع اهمیت بالایی دارد.

از آنجایی که نشانه‌های DKA در کودکان شبیه به عفونت‌های رایج مثل آنفولانزا است، والدین باید هوشیار باشند. در صورت بروز هر یک از علائم زیر در کودک، مراجعه فوری به پزشک متخصص یا دکتر داخلی ضروری است:

• تکرر ادرار
• گرسنگی و تشنگی بیش از حد
• کاهش وزن بدون دلیل
• علائم شبیه به آنفولانزا

کتواسیدوز دیابتی در دیابت بارداری

اگرچه اسیدی شدن خون در دیابت بارداری شایع نیست، اما خانم‌های مبتلا باید با دریافت مشاوره‌های تخصصی، پیشگیری از کتواسیدوز را در اولویت قرار دهند.

این عارضه معمولاً در سه‌ماهه دوم یا سوم بارداری رخ می‌دهد که به دلیل افزایش مقاومت بدن به انسولین در این دوران است.

کتواسیدوز در سالمندان

در سالمندان، علائم کتواسیدوز دیابتی (DKA) ممکن است با الگوی متفاوتی ظاهر شود؛ به طوری که به جای نشانه‌های کلاسیک مثل دل‌درد و استفراغ شدید، اغلب با گیجی، بی‌حالی، افت فشار خون، کم‌آبی شدید یا ناگهانی بدتر شدن وضعیت عمومی بیمار مواجه خواهید شد.

در این گروه سنی، عواملی نظیر عفونت‌ها، سکته، اختلالات قلبی و کلیوی یا مصرف برخی داروها می‌توانند به عنوان محرک عمل کرده و احتمال بروز عوارض را افزایش دهند.

کتواسیدوز دیابتی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

متخصص داخلی یا غدد پس از بررسی کامل، دیابت احتمالا برای بررسی وجود کتون‌ها در ادرار، آزمایش تجویز خواهد کرد، همچنین که میزان قند خون نیز بررسی می‌شود. از روش‌های تشخیص اصلی کتواسیدوز دیابتی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سطح گلوکز سرم
• سطح الکترولیت‌های سرم مثل پتاسیم، سدیم، کلرید، منیزیم، کلسیم، فسفر
• سطح بی‌کربنات
• سطح آمیلاز و لیپاز
• آزمایش ادرار
• سطح کتون
• سطح بتاهیدروکسی بوتیرات سرم یا مویرگ
• اندازه‌گیری ABG
• شمارش کامل خون (CBC)
• سطح BUN و کراتینین
• کشت ادرار و خون در صورت شک به عفونت همزمان
• الکتروکاردیوگرام (ECG) در بیماران مبتلا به بیماری‌های همراه

برخی از دستگاه‌های سنجش قند خون خانگی می‌توانند کتون‌های خون و سطح قند خون را با یک قطره خون بررسی کنند.

شاخص‌های بالینی و آزمایشگاهی کتواسیدوز دیابتی

در صورت مواجهه با شرایط زیر، کتواسیدوز مرتبط با دیابت تشخیص داده می‌شود:

• سطح گلوکز خون شما بالای ۲۵۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد.
• pH خون کمتر از ۷.۳ باشد.
• در ادرار یا خون کتون وجود داشته باشد.
• سطح بی‌کربنات خون کمتر از ۱۸ میلی‌اکی‌والان در لیتر باشد.

نشانه‌های کتواسیدوز دیابتی DKA در معاینه فیزیکی چیست؟

در معاینه، یافته‌های کلی DKA ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• احساس کسالت و بیماری
• پوست خشک
• تنفس دشوار
• غشاهای مخاطی خشک
• کاهش تورگور پوست
• کاهش رفلکس‌ها
• بوی استون (کتوز) مشخصه تنفس
• افزایش ضربان قلب یا تاکی‌کاردی
• افت فشار خون
• افزایش تعداد تنفس یا تنفس سریع یا تاکی‌پنه
• پایین بودن دمای بدن یا هیپوترمی

کتواسیدوز دیابتی DKA چگونه درمان می‌شود؟

اگر بیمار با علائم کتواسیدوز دیابتی مواجه شد، فورا باید با پزشک خود یا اورژانس تماس بگیرد. در این صورت تعیین می‌شود که آیا به درمان بیمارستانی نیاز دارد یا خیر.

همچنین، افرادی که علائم DKA دارند و دیابت آنها تشخیص داده نشده است، باید برای درمان حتما به بیمارستان مراجعه کنند. در ادامه به انواع روش‌های درمان این عارضه پرداخته‌ایم.

درمان بیمارستانی DKA

درمان بیمارستانی کتواسیدوز دیابتی شامل موارد زیر است:

• مایعات وریدی: مایعات وریدی به اصلاح کم‌آبی بدن، دفع کتون‌ها از طریق ادرار و اصلاح عدم تعادل الکترولیت‌ها کمک می‌کنند.
• انسولین: پزشکان ممکن است انسولین را از طریق وریدی یا به صورت تزریق زیرجلدی به شما تزریق کند.
• سایر درمان‌ها: بسته به شدت کتواسیدوز دیابتی، پزشکان ممکن است درمان‌های دیگری را برای کمک به بهبودی بیمار ارائه دهند. همچنین ممکن است بیماران به درمان عامل زمینه‌ای کتواسیدوز دیابتی، مانند آنتی‌بیوتیک‌ها برای عفونت باکتریایی نیاز داشته باشند.

مراقبت‌ها و درمان خانگی برای کتواسیدوز دیابتی (DKA) چیست؟

اگر دیابت دارید و پزشک شما تشخیص داده است که می‌توانید کتواسیدوز دیابتی (DKA) را در خانه درمان کنید، حتما موارد زیر را انجام دهید:

• دستورالعمل‌های پزشک خود را دنبال کنید: آنها به شما می‌گویند چه مقدار انسولین یا دارو مصرف کنید و سایر اقدامات لازم برای خروج ایمن از کتواسیدوز دیابتی را انجام دهید.
• قند خون خود را مرتبا بررسی کنید: سعی کنید هر ساعت قند خون خود را بررسی کنید تا مطمئن شوید که درمان شما مؤثر است و قند خون شما به طور ایمن کاهش می‌یابد.
• کتون‌های خود را بررسی کنید: از نوارهای کتون ادرار یا دستگاه کتون‌سنج خون برای بررسی کتون‌ها در دوران نقاهت استفاده کنید. سطح کتون‌ها در بدن شما باید در حال کاهش باشد، نه افزایش.
• برای جلوگیری از کم‌آبی بدن مایعات بنوشید: برای هیدراته ماندن، آب، آبگوشت یا عصاره گوشت یا نوشیدنی‌های بدون قند بنوشید. این امر به ویژه در صورت بیماری یا استفراغ بسیار مهم است.
• سعی کنید به طور معمول غذا بخورید: مهم است که مانند همیشه غذا بخورید، به خصوص اگر بیمار هستید. اگر انسولین مصرف می‌کنید، حتما مقدار مناسب را همراه با وعده غذایی خود طبق دستور پزشک مصرف کنید.
• ورزش نکنید: فعالیت بدنی می‌تواند قند خون شما را بالا برده و کتون‌ها را در بدن شما افزایش دهد. برای شروع مجدد فعالیت بدنی حتما با متخصص مشورت کنید.

توجه! لازم به ذکر است که توصیه‌های ارائه شده، طبق دستورالعمل‌های پزشکی در سایت‌های معتبر درمانی بین‌المللی است. ولی به طور کلی در ایران بیماران اگر مشکوک به بیماری کتواسیدوز دیابتی یا dka هستند، حتما باید به اورژانس و پزشک مراجعه کنند.

بهبودی کتواسیدوز دیابتی چقدر طول می‌کشد؟

مدت زمان بهبودی از کتواسیدوز دیابتی (DKA) بستگی به شدت بیماری و سرعت درمان دارد، اما معمولاً فرایند آن به شرح زیر است:

• ثبات وضعیت عمومی (۴ تا ۶ ساعت اول)؛ با شروع درمان در اورژانس (تزریق مایعات و انسولین)، علائم خطرناک مانند استفراغ، درد شکم و تنفس سریع معمولا ظرف چند ساعت اول بهبود می‌یابند و قند خون شروع به کاهش می‌کند.
• نرمال شدن کتون‌ها و اسید خون (۱۲ تا ۲۴ ساعت)؛ اگرچه قند خون ممکن است سریع‌تر به محدوده نرمال برسد، اما برای پاکسازی کامل کتون‌ها از خون و بازگشت pH خون به حالت طبیعی، معمولاً به حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت درمان مداوم نیاز است.
• ترخیص از بیمارستان؛ اکثر بیماران پس از اینکه کتون‌های خون منفی شد، سطح بی‌کربنات به حالت نرمال برگشت و فرد توانست مایعات و غذا را به خوبی تحمل کند (معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت)، از بخش اورژانس یا ICU به بخش عادی منتقل شده و ترخیص می‌شوند.

آیا کتواسیدوز دیابتی درمان قطعی دارد؟

بله، معمولا با درمان فوری، سریع و مناسب بیماری خوب می‌شود و بیمار به سرعت طی یک روز بهبود پیدا می‌کند. اما بدون درمان فوری و سریع بیمار ممکن است دچار عوارض جدی و برگشت ناپذیر شود.

چگونه می‌توانم از کتواسیدوز دیابتی جلوگیری کرد؟

راه‌های زیادی برای پیشگیری از کتواسیدوز دیابتی وجود دارد:

• مدیریت دیابت: تغذیه سالم و فعالیت بدنی را بخشی از زندگی روزمره خود قرار دهید. از توصیه‌های پزشکان برای مصرف داروهای دیابت یا انسولین پیروی کنید.
• کنترل سطح قند خون: ممکن است لازم باشد حداقل ۳ تا ۴ بار در روز سطح قند خون خود را بررسی و ثبت کنید.
• تنظیم دوز انسولین: با پزشک دیابت در مورد چگونگی تنظیم دوز انسولین برای خود صحبت کنید.
• بررسی سطح کتون: به کمک کیت ازمایش میزان کتون موجود در ادرار خود را بررسی کنید. می‌توانید این کیت‌های آزمایش را از داروخانه خریداری کنید. اگر سطح کتون بیمار متوسط یا بالا است، فورا با پزشک خود تماس بگیرد یا به اورژانس مراجعه کند.

عوارض خطرناک اسیدی شدن خون در دیابت

اگر کتواسیدوز دیابتی کنترل نشود می‌تواند به شوک، اختلال ریتم قلبی، آسیب کلیه و کاهش سطح هوشیاری تا کمای دیابتی منجر شود.

چگونه می‌توان خطر کتواسیدوز دیابتی (DKA) را کاهش داد؟(بایدها و نبایدها)

چه زمانی برای کتواسیدوز دیابتی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر احساس بیماری می‌کنید یا استرس دارید، مرتبا سطح قند خون و کتون موجود در ادرار را بررسی کنید. در صورت وجود موارد زیر، فوراً با پزشک خود تماس بگیرید:

• استفراغ می‌کنید و نمی‌توانید غذا یا مایعات را در معده خود نگه دارید.
• سطح قند خون شما بالاتر از محدوده هدف است و پس از درمان در خانه کاهش نمی‌یابد.
• سطح کتون ادرار شما متوسط یا بالا است.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

کتواسیدوز مرتبط با دیابت (DKA) یکی از حادترین عوارض دیابت است. به همین دلیل تشخیص علائم و محرک‌های آن برای انجام اقدامات ضروری مهم است. در صورت مواجهه با کاهش هوشیاری، بوی میوه در تنفس، خشکی پوست، تکرر ادرار، گرگرفتگی و تنفس عمیق حتما میزان قند خون و کتون موجود در ادرار را بررسی کنید.

در صورتی‌که قند خون بالاتر از 250 میلی‌گرم در دسی‌لیتر بوده و در ادرار کتون وجود داشت، حتما به اورژانس مراجعه کنید. مصرف به‌موقع انسولین و سایر داروها، نوشیدن آب کافی و خوردن غذای مناسب از راه‌کارهای خانگی مدیریت این شرایط هستند.

اگر شما هم تجربه ابتلا به کتواسیدوز دیابتی را دارید، تجربه خود را از مدیریت این شرایط با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول

آیا کتواسیدوز دیابتی درمان قطعی دارد؟

کتواسیدوز دیابتی عارضه‌ای خطرناک اما قابل درمان است  با کمک پزشک و کنترل علائم، می‌توان آن را درمان کرد.

کتواسیدوز دیابتی، مشکلی برگشت پذیر است؟

بله، با هربار پایین آمدن میزان انسولین بیش از حد و نبود گلوکز کافی برای تامین انرژی مورد نیاز عضلات و سایر بافت‌ها، کتواسیدوز دیابتی ایجاد می‌شود.

تفاوت کتواسیدوز دیابتی و قند خون بالا چیست؟

قند خون بالا به معنای این است که گلوکز خون از محدوده طبیعی بالاتر رفته اما وضعیتی اورژانسی نیست. اما در کتواسیدوز دیابتی، علاوه بر افزایش قند، کتون‌ها بالا رفته‌ و خون اسیدی می‌شود؛ حالتی که خطر کم‌آبی شدید، اختلال الکترولیتی و کاهش هوشیاری را به وجود می‌آورد.

میزان قند خون در کتواسیدوز دیابتی چقدر است؟

در بسیاری از موارد، قند خون در کتواسیدوز بالای ۲۵۰ mg/dL گزارش می‌شود.

چقدر طول می‌‌کشد تا کتواسیدوز دیابتی ایجاد شود؟

کتواسیدوز وابسته به دیابت می‌تواند گاهی طی چند ساعت تا کمتر از ۲۴ ساعت، رخ دهد؛ مخصوصا اگر انسولین قطع شود یا بدن درگیر عفونت و تب باشد.

کتواسیدوز دیابتی در کدام نوع دیابت بیشتر دیده می شود؟

DKA بیشتر در دیابت نوع 1 رخ می‌دهد، اما می‌تواند در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ که به انسولین نیاز دارند نیز رخ دهد.

کتواسیدوز دیابتی و پتاسیم چه ارتباطی با هم دارند؟

ارتباط میان کتواسیدوز دیابتی و پتاسیم بسیار حیاتی است. پتاسیم ماده‌ای ضروری برای انتقال پیام‌های عصبی، انقباض عضلات و تنظیم ضربان قلب محسوب می‌شود. اگرچه در شرایط عادی و زمانی که کلیه‌ها سالم هستند، بدن به خوبی می‌تواند سطح این ماده را تنظیم کند، اما در بیماران دیابتی که دچار آسیب کلیوی شده‌اند، مدیریت و مصرف پتاسیم اهمیت دوچندانی می‌یابد و نیاز به دقت دقیق دارد.