آزمایش دیابت؛ معرفی مهمترین تستهای تشخیص دیابت و پیشدیابت
دیابت بیماری است که ممکن است در مراحل اولیه، علامت مشخصی نداشته باشد. برای همین، آزمایش دیابت نقش مهمی در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و آغاز درمان موثر دارد.
تستهای تشخیص دیابت با اندازهگیری سطح قند خون، این امکان را فراهم میکنند که دیابت یا پیشدیابت را قبل از ایجاد عوارض جدی شناسایی شوند. در صورت تشخیص بهموقع، میتوان با ایجاد تغییر در سبک زندگی، شروع مراقبتهای پزشکی و کنترل قند خون از بروز مشکلات قلبی، کلیوی، چشمی و دیگر عوارض مرتبط با دیابت، جلوگیری کرد.
اگر در معرض سابقه خانوادگی دیابت دارید یا در معرض آن هستید، توصیه میشود در مورد انجام تست با پزشک معالج خود مشورت کنید.
در ادامه این مقاله از دارو دات کام، با ما همراه باشید تا به اتفاق هم، هر آنچه که لازم است درباره این بیماری بدانید را با شما به اشتراک بگذاریم.
- آزمایش دیابت چیست؟
- برای تشخیص دیابت کدام تستها استاندارد هستند؟
- تفسیر آزمایش دیابت
- بهترین زمان مراجعه برای انجام انواع آزمایشهای دیابت چه زمانی است؟
- چه کسانی باید آزمایش دیابت را انجام دهند؟
- نکات مهم قبل از آزمایش دیابت و قند خون
- سایر علتهایی که باعث سطح بالای قندخون میشوند کدامند؟
- چه زمانی باید به دکتر مراجعه کرد؟
آزمایش دیابت چیست؟
آزمایش دیابت، مجموعهای از آزمایش های خون است که برای سنجش دقیق سطح گلوکز در خون و تشخیص دیابت یا پیشدیابت انجام میشوند. در این آزمایشات چکاپ دیابتی ها، میزان قند خون در شرایط مختلف مانند پس از ناشتایی، بهصورت تصادفی یا با اندازهگیری میانگین قند خون در ماههای گذشته ارزیابی میشود.
هدف از انجام این آزمایشها، تشخیص زود هنگام افزایش غیرطبیعی قند خون و تعیین وضعیت سلامت متابولیک فرد است تا در صورت نیاز، اقدامات درمانی یا پیشگیرانه در سریعترین زمان آغاز شود.
“عدد نرمال” قند و HbA1c چقدر است و چطور باید تفسیر شود؟
در افراد سالم، قند ناشتا باید بین ۷۰ تا ۱۰۰ میلیگرم/دسیلیتر و HbA1c کمتر از ۵٫۷ درصد باشد. البته برای بیماران دیابتی، هدف معمولا نگه داشتن HbA1c زیر ۷ درصد است تا از عوارض پیشگیری شود. تفسیر این اعداد باید توسط پزشک انجام شود، زیرا شرایط فرد، سن و بیماریهای همراه میتواند اهداف درمانی را تغییر دهد.
برای تشخیص دیابت کدام تستها استاندارد هستند؟
انواع آزمایش دیابت استاندارد عبارتند از:
آزمایش قند ناشتا
قبل از آزمایش قند خون ناشتا (FPG)، باید هشت ساعت ناشتا باشید. آزمایش قند ناشتا معمولاً صبح انجام میشود و اغلب به عنوان یک آزمایش غربالگری برای دیابت استفاده میشود. ممکن است برای تأیید تشخیص، تکرار شود.
تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT)
این آزمایش نیز نیاز به ناشتا بودن دارد. وقتی به آزمایشگاه میرسید، یک نمونه خون از شما گرفته میشود و سپس، یک مایع شیرین حاوی گلوکز مینوشید. حدود دو ساعت بعد، یک نمونه خون دیگر گرفته میشود.
این آزمایش به پزشک میگوید که بدن شما چقدر خوب قند را پردازش میکند. آزمایش تحمل گلوکز خوارکی ممکن است برای آزمایش دیابت بارداری استفاده شود. اگر این آزمایش را در دوران بارداری انجام میدهید، هر یک ساعت به مدت دو تا سه ساعت از شما خون گرفته میشود.
آزمایش چالش گلوکز (GCT)
آزمایش چالش گلوکز که به عنوان آزمایش غربالگری گلوکز نیز شناخته میشود، بیشتر برای آزمایش دیابت بارداری استفاده میشود. شما یک مایع شیرین حاوی گلوکز مینوشید.
یک ساعت بعد، یک نمونه خون گرفته میشود. نیازی به ناشتا بودن برای این آزمایش نیست. اگر قند خون شما خیلی بالا باشد، پزشک ممکن است آزمایش تحمل گلوکز خوراکی را درخواست کند.
برای آشنایی با آزمایش دیابت بارداری راهنمای زیر را مطالعه کنید:
قند خون تصادفی یا رندوم
آزمایش قند خون تصادفی (Random glucose) را میتوان در هر زمانی انجام داد. نیازی به ناشتا بودن نیست. در صورت داشتن علائم دیابت، میتوان از این آزمایش استفاده کرد.
آزمایش HbA1c (هموگلوبین A1c)
این آزمایش میانگین مقدار گلوکز متصل به هموگلوبین را در سه ماه گذشته اندازهگیری میکند. هموگلوبین بخشی از گلبولهای قرمز خون شماست که اکسیژن را از ریهها به بقیه بدن منتقل میکند. برای آزمایش HbA1c نیازی به ناشتا بودن نیست.
HbA1c چرا میگویند «میانگین قند ۲–۳ ماه اخیر»؟
هموگلوبین موجود در گلبولهای قرمز خون، تا زمانی که این سلولها زنده هستند، به قند خون متصل میشود. از آنجا که گلبولهای قرمز طول عمر متفاوتی دارند، آزمایش HbA1c میزان قند متصل شده به هموگلوبین را در یک بازه زمانی نشان میدهد. چون بیشتر گلبولها در ۲ تا ۳ ماه اخیر فعال بودهاند، این آزمایش تصویر دقیقی از میانگین قند خون در همین بازه زمانی ارائه میدهد.
آزمایش ادرار برای دیابت
آزمایش ادرار اغلب برای تشخیص یا پیگیری بر دیابت استفاده نمیشود زیرا آزمایش خون دقیقتر است. اما آزمایش ادرار ممکن است نشان دهد که آیا در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستید یا خیر. اگر سطح گلوکز ادرار شما خیلی بالا باشد، احتمالاً برای تأیید تشخیص برایتان آزمایش خون درخواست خواهد شد.
تفسیر آزمایش دیابت
برای تفسیر تست دیابت، حتما به پزشک مراجعه کنید تا با در نظر گرفتن شرایط شما، جواب آزمایش دیابت تفسیر شود. بهطورکلی تفسیر هر یک از آزمایشهای دیابت، به شرح زیر است:
آزمایش A1C
آزمایش A1C میانگین سطح قند خون شما را در ۲ یا ۳ ماه گذشته اندازهگیری میکند.
- نرمال: زیر ۵.۶٪
- پیشدیابت: ۵.۷-۶.۴٪
- دیابت: ۶.۵٪ یا بالاتر
آزمایش قند خون ناشتا
آزمایش دیابت ناشتا، قند خون شما را پس از یک شب ناشتا بودن (بدون غذا خوردن) اندازهگیری میکند. جدول تفسیر آزمایش قند خون شما در حالت ناشتا به شرح زیر است که عدد نرمال قند خون ناشتا و اعداد قند خون در وضعیت پیش دیابت و دیابت در آن آورده شده است:
| وضعیت | سطح قند خون |
| نرمال | ۹۹ میلیگرم در دسیلیتر یا کمتر |
| پیش دیابت | ۱۰۰-۱۲۵ میلیگرم در دسیلیتر |
| دیابت | ۱۲۶ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر |
آزمایش تحمل گلوکز (OGTT)
این آزمایش قند خون شما را قبل و بعد از نوشیدن مایعی که حاوی گلوکز است، اندازهگیری میکند. برای انجام این آزمایش، شما از شب قبل، ناشتا خواهید بود.
برای انجام این آزمایش، زمانی که هنوز ناشتا هستید، از شما خون گرفته میشود. بعد از آن، مایعی به شما داده میشود تا آن را بنوشید؛ بعد از آن، مجددا سطح قند خون شما بررسی خواهد شد. این بررسیها معمولاً ۱ ساعت، ۲ ساعت و احتمالا ۳ ساعت بعد انجام میشود.
نتایج این آزمایش در ۲ ساعت و عدد نرمال HbA1c و اعداد سطح خون در حالت دیابت و پیش دیابت به صورت زیر است:
- نرمال: ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر یا کمتر
- پیشدیابت: ۱۴۰-۱۹۹ میلیگرم در دسیلیتر
- دیابت: ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر
نتایج بسته به اندازه نوشیدنی گلوکز و تعداد دفعات آزمایش قند خون شما میتواند متفاوت باشد. از پزشک خود بپرسید که نتایج آزمایش قند خون در برگه آزمایش شما به چه معناست.
آزمایش قند خون تصادفی یا رندوم
این آزمایش، قند خون شما را در زمان انجام تست اندازهگیری میکند. میتوانید این آزمایش را در هر زمانی انجام دهید و نیازی به ناشتا بودن در همان ابتدا نیست.
نتایج این تست، به صورت زیر مشخص میشود:
- نرمال: ندارد
- پیشدیابت: ندارد
- دیابت: ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر (در صورت داشتن علائم قند خون بالا)
نکته! این آزمایش بهتنهایی نمیتواند بهعنوان آزمایش پیشدیابت یا غیردیابتی بودن کافی باشد.
آزمایش غربالگری گلوکز (GCT)
این آزمایش، قند خون شما را در زمان بارداری اندازهگیری میکند. شما مایعی حاوی گلوکز مینوشید و سپس ۱ ساعت بعد، خونتان برای بررسی سطح قند خون، گرفته میشود.
ار قند خونتان کمتر از ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر یا کمتر باشد، نتیجه تست شما طبیعی است. در مقابل اگر سطح قند خون شما بالاتر از ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر باشد، باید آزمایش تحمل گلوکز انجام دهید.
دیگر آزمایشها و چکاپهای الزامی برای دیابتیها
علاوه بر آزمایشهایی که بالاتر درباره آنها توضیح دادیم، برخی از دیگر انواع چکاپها و آزمایشهای مختلف هستند که لازم است مبتلایان به دیابت، انجام دهند. آزمایشهایی همچون:
بررسی عملکرد کلیه
یکی از عوارض دیابت، آسیب به کلیههاست. برای همین مبتلایان به دیابت، باید آزمایش ادرار دهند. در این آزمایش، میزان آلبومین در ادرار بررسی میشود تا سطح آن با سطح ماده زائد کراتینین مقایسه شود. با مقایسه میزان این دو هورمون، عملکرد کلیههای مبتلایان به دیابت مشخص میشود.
نکته! بهتر است حداقل یک بار در سال، این تست انجام شود.
بررسی عملکرد سلامت قلب
ابتلای به دیابت، خطر بروز بیماریهای قلبی همچون سکته قلبی را افزایش میدهد. از آنجایی که تشخیص بهموقع علائم بیماری قلبی در دیابتیها دشوار است، باید چکاپهای لازم برای قلب همچون ECG یا نوار قلب انجام شود.
چکاپ زخم پای دیابتی
طبق صحبت پزشکان، حدودا نیمی از دیابتیها دچار مشکلاتی در پا همچون زخم پای دیابتی میشوند. معاینه پای دیابتیها توسط پزشک، بیحسی یا احساس سوزنسوزن شدن در پاها و اندامهای تحتانی را مورد بررسی قرار میدهد.
معاینه دندان پزشکی
یکی از عوارض دیابت، بیماریهای مربوط به لثه (همچون عفونت لثه) در اثر قند خون بالا است. برای همین اگر دیابت دارید، بهتر است با مراجعه هر ۶ ماه یکبار به دندانپزشک، سلامت دندانهای خود را به طور کامل بررسی کنید.
بررسی فشار خون
مبتلایان به دیابت، ریسک ابتلا به فشار خون را نیز دارند. از این رو، دیابتیها باید همواره با مراجعه به پزشک یا با استفاده از فشار سنج خانگی، سطح فشار خون خود را بررسی کنند.
آنالیز کامل و چکاپ ادرار برای دیابتیها
در دیابت نوع یک، بدن انسولین به اندازه کافی تولید نکرده و برای دریافت انرژی بهجای گلوکز، چربی میسوزاند و همین باعث تولید مادهای شیمیایی در بدن به نام کتون میشود.
از این رو در آزمایش ادرار کلیه، مواد داخل ادرار بررسی شده تا متوجه شوند، بدن چه موادی را دفع میکند و از بروز مشکلات کلیوی برای دیابتیها جلوگیری شود.
چکاپ چشم دیابتی
در مبلایان به دیابت، احتمال بروز مشکلات بینایی مانند آب مروارید، گلوکوم و رتینوپاتی دیابتی بالا است. دیابتیها باید برای چکاپ سالانه چشم، تقریبا هر ۱ تا ۲ سال به چشمپزشک مراجعه کنند. چشمپزشک به طور دقیق چشمها را معاینه کرده و مطمئن میشود که قند خون بالا، باعث آسیب به رگهای خونی چشم نشده باشد.
بهترین زمان مراجعه برای انجام انواع آزمایشهای دیابت چه زمانی است؟
در جدول زیر، بهترین زمان برای انجام تمامی آزمایشهایی را که بالاتر درباره آنها صحبت کردیم، آوردهایم:
| نوع آزمایش | زمان مناسب برای انجام |
|---|---|
| آزمایش قند خون ناشتا (FPG) | صبح زود، بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتایی |
| آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) | بعد از ناشتایی شب، ابتدا نمونه ناشتا گرفته میشود، سپس محلول گلوکز مصرف میشود و در بازه زمانی یک تا دو ساعته قند خون اندازه گرفته میشود |
| آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c) | هر زمان از روز — نیازی به ناشتا بودن نیست |
| آزمایش قند خون تصادفی (RPG) | در هر زمانی از روز — بدون توجه به زمان آخرین وعده غذایی |
چه کسانی باید آزمایش دیابت را انجام دهند؟
ممکن است برای نظارت بر سطح گلوکز خون یا در صورت داشتن علائم دیابت، مانند موارد زیر، به آزمایش نیاز داشته باشید:
- افزایش تشنگی
- تکرر ادرار
- افزایش گرسنگی
- خستگی
- تاری دید
- کاهش وزن بیدلیل
- زخمهایی که به کندی بهبود مییابند
- بیحسی یا سوزن سوزن شدن در پاها
علائم دیابت نوع ۱ معمولا به سرعت بروز میکنند و میتوانند شدید باشند. علائم دیابت نوع ۲ و پیشدیابت اغلب به آرامی، حتی در طول سالها، ایجاد میشوند.
دیابت بارداری معمولا در مراحل اولیه بارداری علائمی ایجاد نمیکند، اما به احتمال زیاد بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای این بیماری غربالگری خواهید شد. اگر آزمایش نشان دهد که سطح گلوکز شما خیلی بالا است، برای تایید تشخیص، دوباره آزمایش خواهید داد.
نکات مهم قبل از آزمایش دیابت و قند خون
اگر باید آزمایش دیابت بدهید، به نکات زیر حتما توجه کنید:
- برای آزمایش قند خون ناشتا و آزمایش تحمل گلوکز خوراکی، باید ناشتا باشید.
- برای آزمایش قند خون تصادفی یا رندوم، آزمایش چالش گلوکز، آزمایش هموگلوبین A1c یا آزمایش گلوکز در ادرار، نیازی به آمادگی خاصی ندارید.
سایر علتهایی که باعث سطح بالای قندخون میشوند کدامند؟
سایر عللی که می توانند منجر به سطح بالای گلوکز در خون گردند عبارتند از:
- مشکلات غدد فوق کلیوی، مانند سندرم کوشینگ
- مشکلات پانکراس، مانند پانکراتیت
- پرکاری تیروئید
- تجربه استرس شدید، مانند جراحی یا تروما (آسیب)
- مصرف برخی داروها، به ویژه کورتیکواستروئیدها
سطح پایین قند خون به چه معناست؟
سطح قند خون ۷۰ میلیگرم بر دسیلیتر یا کمتر برای اکثر بزرگسالان مبتلا به دیابت، پایین در نظر گرفته میشود. افت قند خون (هیپوگلیسمی) در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ شایع است.
همچنین ممکن است افرادی با دیابت نوع ۲ که داروهای خاصی را مصرف می کنند نیز دچار این مشکل شوند.
برای افراد سالم، محدوده ۵۰ تا ۷۰ را نیز می توان طبیعی در نظر گرفت. این وضعیت در افراد بدون دیابت احتمال خیلی کمتری رخ میدهد.
دیگر دلایل پایین بودن سطح قند خون
اگر دیابت ندارید، سطح پایین قند خون ممکن است نشانهای از مشکلات زیر باشد:
- بیماری کبد
- بیماری کلیه
- کمکاری تیروئید (هیپوتیروئیدی)
- بیماری آدیسون (نارسایی غدد فوق کلیوی)
- اختلال مصرف الکل
- انسولینوما (تومور نادر)
- سوء تغذیه
این شرایط معمولا باعث بروز مکرر افت قند خون میشوند. البته باید در نظر داشت که تنها یک نتیجه آزمایش قند خون پایین در افراد بدون دیابت معمولا جای نگرانی ندارد.
عوامل خطری که نیاز به انجام آزمایش دیابت را افزایش میدهند
همچنین اگر عوامل خطر خاصی برای دیابت نوع ۲ دارید، ممکن است به آزمایش نیاز داشته باشید. اگر موارد زیر را دارید، ممکن است در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به آن باشید:
- افراد بالای ۳۵ سال
- پیش دیابت
- اضافه وزن یا چاقی
- سابقه خانوادگی دیابت
- فشار خون بالا یا بیماری قلبی
- سابقه قبلی دیابت بارداری
- ورزش کمتر از سه بار در هفته
- مبتلایان به بیماری کبد چرب غیرالکلی
چه زمانی باید به دکتر مراجعه کرد؟
چنانچه مبتلا به دیابت نباشید و در آزمایش های روتین متوجه اختلال در سطح گلوکز خونی مطابق با محدودههای نرمال توصیه شده شوید میبایست به پزشکتان مراجعه کرده تا مراحل لازم جهت پیشگیری از پیشرفت بیماری و یا درمان آن برای شما طی شود.
در صورت ابتلا به دیابت، پروتکل کنترل قند خون بسته به نوع دیابت و داروهای مصرفی شما توسط پزشک به شما توضیح داده می شود. شما باید به صورت روتین و منظم چکاپ قند خون خود را انجام داده و در زمان مقرر به پزشک مراجعه نمایید.
یادداشتی از تیم دارو دات کام به شما
تشخیص دیابت، با آزمایش و پایش قند خون صورت میگیرد. این آزمایشها بسیار ساده بوه و جواب آنها معمولا سریعا آماده میشود. مهم است که بدانید چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید و آزمایشهای مربوط به قند خون را انجام دهید. در صورت تشخیص زودهنگام، میتوان از پیشرفت بیماری دیابت یا ایجاد عوارض آن جلوگیری کرد.
اگر سوالی در این رابطه دارید، در بخش نظرات بنویسید تا پزشک پاسخ دهد.
سوالات متداول
علامت اختصاری دیابت در آزمایش خون چیست؟
در برگه آزمایش معمولا عباراتی همچون FBS یا FPG برای قند ناشتا، OGTT برای تست تحمل گلوکز و HbA۱c برای هموگلوبین گلیکوزیله دیده میشود.
برای تست دیابت چند ساعت باید ناشتا بود؟
بسیاری از آزمایشگاهها بازه ۸ تا ۱۲ ساعت را توصیه میکنند. در این مدت فقط نوشیدن آب مجاز است.
تستهای ضروری دیابتیها که باید دوره ای انجام دهند کدامند؟
بیماران دیابتی باید سالی یک بار صورت منظم معاینه چشم، آزمایش چربی خون، لثه و دندان و بررسی عملکرد کلیه را انجام دهند.
قند خون ناشتا (FPG) چند ساعت باید ناشتا باشیم؟
برای انجام این آزمایش از 8 ساعت قبل باید ناشتا باشیم.
تست OGTT چیست و روند انجامش چطور است؟
تست OGTT بررسی تحمل بدن به گلوکز است. فرد پس از ۸ ساعت ناشتایی، محلول قند مینوشد و قند خون او در بازههای زمانی مشخص (معمولا 1 ساعته، ۲ ساعته و 3 ساعته) اندازهگیری میشود.
تفاوت «قند ۲ ساعت بعد غذا» با «OGTT» چیست؟
قند ۲ ساعت بعد غذا، پاسخ بدن به یک وعده غذایی معمولی در زندگی روزمره را نشان میدهد. اما OGTT یک تست استاندارد و دقیق آزمایشگاهی است که با مصرف مقدار مشخصی محلول قند (معمولا ۷۵ گرم) و در شرایط ناشتا انجام میشود تا دیابت را تشخیص دهد.
آیا با یک بار آزمایش میشود دیابت را قطعی گفت یا باید تکرار شود؟
معمولا برای تشخیص قطعی دیابت، تکرار آزمایش در روز دیگر ضروری است، مگر اینکه علائم واضح همراه با قند خون بسیار بالا وجود داشته باشد.
پیشدیابت با کدام آزمایشها مشخص میشود؟
پیشدیابت با آزمایش قند ناشتا (بین ۱۰۰ تا ۱۲۵)، HbA1c (بین ۵٫۷ تا ۶٫۴) و تست OGTT (قند ۲ ساعته بین ۱۴۰ تا ۱۹۹) تشخیص داده میشود.
آزمایش دیابت بارداری چه زمانی انجام میشود؟
معمولا بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام میشود. اگر مادر در معرض خطر باشد، ممکن است پزشک در مراحل اولیه بارداری نیز این آزمایش را درخواست کند.
چه چیزهایی میتواند نتیجه HbA1c را غلط و اشتباه تبدیل کند؟
کمخونی، کمکاری تیروئید، نارسایی کلیه، تغییرات اخیر در رژیم غذایی، مصرف مکملهای آهن یا ویتامین C و تغییر چرخه حیات گلبولهای قرمز میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
تست قند تصادفی چه زمانی استفاده میشود و چه زمانی به درد نمیخورد؟
تست قند تصادفی برای بررسی سریح علائم حاد مثل نوسانات ناگهانی قند در هر زمانی کاربرد دارد. اما برای تشخیص دیابت یا ارزیابی کنترل بلندمدت بیماری مناسب نیست، زیرا تحت تاثیر وعده غذایی اخیر قرار دارد.
برای چکاپ دورهای، کدام آزمایش بهتر است: HbA1c یا قند ناشتا؟
HbA1c بهتر است، زیرا نیازی به ناشتایی ندارد و تصویر دقیقتری از میانگین قند خون در طول ۳ ماه گذشته ارائه میدهد.
آیا آزمایش ادرار برای تشخیص دیابت کافی است؟
خیر، آزمایش ادرار برای تشخیص دیابت کافی نیست. این آزمایش فقط وجود قند در ادرار را نشان میدهد که معمولا زمانی رخ میدهد که قند خون بسیار بالا باشد. برای تشخیص دقیق، آزمایش خون ضروری است.
اگر علائم شدید داشته باشم (تهوع، تنفس تند، خوابآلودگی، بوی میوهای نفس)، کدام تستها فوریتر است؟
در این شرایط اورژانسی، تست قند خون با دستگاه نوار خون (گلوکومتر) سریعترین روش است. همچنین آزمایش خون وریدی و بررسی کتونها در ادرار یا خون ضروری است.
مطالب این مقاله صرفاً جهت اطلاعرسانی است و هرگز جایگزین توصیه، تشخیص یا درمان پزشک متخصص نمیشود. قبل از هرگونه تصمیم درمانی، ابتدا با پزشک خود مشورت کنید.
منابع مقاله:
cdc | diabetes | niddk | healthdirect | clevelandclinic | medlineplus | mayoclinic
نظرات