علل رفلاکس معده؛ اشتباهاتی که سوزش را تشدید می‌کنند

علل رفلاکس معده (GERD) چیست؟

در محل اتصال مری به معده، عضله‌ای حلقوی به نام اسفنکتر تحتانی مری (LES) قرار دارد که مانند یک دریچه عمل کرده و از بازگشت محتویات اسیدی معده به داخل مری جلوگیری می‌کند. زمانی که این عضله در زمان نامناسب شل شود یا قدرت بسته شدن کامل نداشته باشد، اسید معده به سمت بالا برمی‌گردد و باعث رفلاکس (GERD) می‌شود.
طبق تخمین‌های جهانی حدود ۱۳ تا ۱۴ درصد مردم در سراسر دنیا حداقل هفته‌ای یک بار علائم رفلاکس را تجربه می‌کنند. عوامل مختلفی می‌توانند در ایجاد رفلاکس نقش داشته باشند، این عوامل شامل ضعف یا اختلال در عملکرد LES، فتق هیاتال، تاخیر در تخلیه معده و افزایش فشار داخل شکم که موجب برگشت اسید به مری می‌شود.
اگرچه علت دقیق این عارضه همیشه روشن نیست، عوامل خطرساز شناخته‌شده شامل اضافه‌وزن، بارداری، سیگار کشیدن، مصرف برخی داروها و دراز کشیدن سریع پس از غذا خوردن است که همگی ممکن است احتمال رفلاکس را افزایش دهند.

ضعف یا شل شدن اسفنکتر تحتانی مری

بسیاری از موارد رفلاکس معده شدید به ضعف یا شل شدن اسفنکتر تحتانی مری (LES) برمی‌گردد که دریچه‌ای عضلانی بین مری و معده است. این دریچه در حالت طبیعی پس از عبور غذا بسته می‌شود تا اسید و محتویات معده وارد مری نشود. اما در افرادی که عملکرد LES به‌درستی انجام نمی‌شود، حتی در حالت بدون غذا هم ممکن است این عضله به‌طور نابهنگام شل شود. وقتی LES ضعیف یا نامناسب عمل کند، اسید معده راحت‌تر به طرف بالا و داخل مری برمی‌گردد و باعث علائمی چون سوزش سر دل، برگشت طعم تلخ در دهان و التهاب مری می‌شود.

فتق هیاتال

فتق هیاتال یکی از علل مهم رفلاکس معده است که در آن بخشی از معده از طریق دیافراگم به سمت قفسه سینه بالا می‌آید. چون LES در موقعیت طبیعی خود قرار نمی‌گیرد، عملکرد آن مختل شده و اسید به راحتی از معده به مری بازمی‌گردد. مطالعات نشان داده‌اند که داشتن فتق هیاتال به‌طور قابل توجهی با شیوع GERD مرتبط است؛ به‌طوری که در نزدیک به نیمی از افراد مبتلا به GERD، ممکن است وجود فتق هیاتال نیز مشاهده شود. این وضعیت به‌ویژه با افزایش سن و ضعف بافت‌های نگهدارنده معده بیشتر رایج شده و می‌تواند نشانه‌های رفلاکس را تشدید کند.

اختلال در سیستم عصبی

اختلال در سیستم عصبی می‌تواند در رفلاکس معده نقش داشته باشد، ولی علت اصلی آن نیست؛ بلکه از طریق کنترل عصبی بر عضله مری (LES) و محور مغز–روده عمل می‌کند. LES تحت فرمان اعصاب خودکار (پاراسمپاتیک و سمپاتیک) و اعصاب محیطی قرار دارد و اختلال در این کنترل عصبی می‌تواند باعث شل شدن نامناسب LES، تاخیر در تخلیه معده و افزایش حساسیت مری شود که همه این‌ها شرایط را برای بازگشت اسید به مری فراهم می‌کنند.

اضافه‌وزن و چاقی

افزایش توده چربی به‌خصوص در ناحیه شکمی فشار داخل شکم را بالا می‌برد که این فشار دریچه LES را تحت فشار قرار داده و احتمال بازگشت محتویات معده را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، چاقی احتمال ابتلا به فتق هیاتال را هم بالا می‌برد که خود عامل مهمی در رفلاکس مزمن است. در مطالعات مختلف ارتباط مستقیمی بین افزایش شاخص توده بدنی (BMI) و شیوع و شدت علائم GERD گزارش شده است؛ یعنی هرچه BMI بالاتر باشد، احتمال بروز علائم مزمن رفلاکس نیز افزایش می‌یابد.

بارداری

در دوران بارداری تغییرات هورمونی و فیزیولوژیک نقش مهمی در ایجاد رفلاکس معده ایفا می‌کنند. هورمون‌هایی مانند پروژسترون باعث شل شدن عضلات صاف بدن می‌شوند که عضله مری هم از این قاعده مستثنی نیست. این شل شدن دریچه تحتانی مری اجازه می‌دهد اسید معده راحت‌تر به قسمت فوقانی حرکت کند. همچنین با بزرگ‌تر شدن رحم در ماه‌های پایانی بارداری، فشار داخل شکم افزایش می‌یابد که این فشار اضافی می‌تواند محتویات معده را به سمت بالا هل دهد و این عوامل باعث رفلاکس معده در بارداری میشود. به همین دلیل بسیاری از زنان در سه‌ماهه دوم و سوم بارداری علائمی مانند سوزش سر دل و برگشت اسید را تجربه می‌کنند.

رژیم غذایی و الگوی خوردن

برخی غذاها مانند مواد چرب، تند، اسیدی، کافئین‌دار، شکلات، مرکبات، نوشیدنی‌های کولا، الکل و غذاهای سرخ‌شده می‌توانند عملکرد مری را مختل کنند یا فشار داخل معده را افزایش دهند و موجب تشدید علائم شوند. همچنین خوردن وعده‌های بسیار حجیم، پرخوری یا خوردن غذا درست قبل از خواب باعث افزایش احتمال بازگشت اسید می‌شود. حتی غذاهایی که باعث تولید گاز یا تاخیر در خالی شدن معده می‌شوند، می‌توانند احتمال رفلاکس را بیشتر کنند؛ بنابراین اصلاح رژیم غذایی و توجه به محرک‌های غذایی از جمله راهکارهای مهم در کنترل این بیماری است.

سیگار و مصرف الکل

سیگار کشیدن و مصرف الکل از دیگر علل رفلاکس معده هستند. نیکوتین موجود در سیگار باعث شل شدن عضلات مری و کاهش توانایی آن در حفظ بسته بودن عضله می‌شود، در نتیجه اسید معده راحت‌تر به مری بازمی‌گردد. مصرف الکل نیز می‌تواند ساختار مری را تضعیف کند و تولید اسید معده را افزایش دهد که این دو عامل باعث علائم رفلاکس معده شدید می‌شوند.

داروها و شرایط پزشکی خاص

بعضی داروها می‌توانند موجب شل شدن مری یا تحریک پوشش داخلی معده و در نهایت رفلاکس معده شوند. در ادامه، به این داروها اشاره کرده‌ایم:

• قرص‌های ضدبارداری خوراکی یا داروهای هورمونی حاوی پروژسترون پس از یائسگی
• آسپیرین و سایر داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن
• کورتیکواستروئیدها
• داروهای پوکی استخوان مانند آلندرونات
• برخی داروهای ضدافسردگی، آرام‌بخش‌ها و مسدودکننده‌های کانال کلسیم

متن انگلیسی:

To prevent medications from irritating your esophagus, take a few sips of water before you swallow a pill, and drink a cup of liquid afterward to speed the pill’s transit through your esophagus into your stomach. If you take any drugs known to irritate the esophagus, such as alendronate, stand or sit upright for at least 30 minutes after taking the pill

ترجمه متن:

برای جلوگیری از تحریک مری توسط داروها، قبل از بلعیدن قرص، چند جرعه آب بنوشید و بعد از آن یک فنجان کامل از مایعات بنوشید تا سرعت عبور قرص از مری به معده افزایش یابد. اگر داروهایی مصرف می‌کنید که باعث تحریک مری می‌شوند، مانند آلندرونات، حداقل 30 دقیقه پس از مصرف قرص، بایستید یا بنشینید.
(منبع)

همچنین وضعیت‌های پزشکی مانند بیماری‌های بافت همبند (مثل اسکلرودرمی)، تاخیر در تخلیه معده (گاستروپارزیس) و دیابت ممکن است ریسک ابتلا به GERD را افزایش دهند، چرا که این شرایط می‌توانند حرکات طبیعی عضلات گوارشی را مختل کنند یا فشار داخل شکم را تغییر دهند.

چگونه رفلاکس معده درمان می‌شود؟

درمان سریع رفلاکس معده با هدف کاهش علائم، بهبود عملکرد LES و جلوگیری از عوارض انجام می‌شود. درمان قابل تجویز ممکن است ترکیبی از تغییرات سبک زندگی، دارودرمانی و در موارد شدید، مداخلات پزشکی یا جراحی باشد:

• کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن
• اجتناب از مصرف غذاها و نوشیدنی‌های محرک
• اجتناب از دراز کشیدن بلافاصله بعد از غذا
• پرهیز از وعده‌های غذایی حجیم
• بالا بردن سر تخت هنگام خواب
• مصرف داروهایی مانند آنتی‌اسیدها و مهارکننده‌های پمپ پروتئین
• روش‌های کم‌تهاجمی مانند قرار دادن حلقه‌های مغناطیسی در دریچه مری

کپسول انتریک کوتد پنتوپرازول 40 mg خرید

شربت دیاستاپ ایران داروک 140 ml خرید

کپسول انتریک کوتد پنتوپرازول 20 mg خرید

کپسول پیوسته رهش مبورین 200 mg خرید

قرص ونوپرازان 20 mg خرید

قرص ونوپرازان 10 mg خرید

پیشگیری از رفلاکس معده

اگرچه همه موارد رفلاکس قابل پیشگیری نیستند، بسیاری از عوامل قابل کنترل هستند. برای کاهش خطر و شدت علائم می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

• وزن سالم را حفظ کنید تا فشار روی معده کاهش یابد.
• غذاهای محرک را محدود کنید و وعده‌های غذایی کوچک‌تر و مکرر داشته باشید.
• ۲–۳ ساعت قبل از خواب غذا نخورید تا احتمال رفلاکس شبانه کاهش یابد.
• سیگار نکشید و مصرف الکل را کاهش دهید.

چه زمانی باید برای رفلاکس معده به پزشک متخصص مراجعه کرد؟

در‌صورتی‌که علائم رفلاکس معده با تغییر سبک زندگی یا مصرف دارو بهبود نیافت، باید به متخصص گوارش مراجعه کنید. موارد زیر نیز به‌عنوان نشانه‌های اورژانسی در رفلاکس معده به شمار می‌روند. در صورت مشاهده این علائم حتما به پزشک مراجعه کنید:

• خونریزی
• احساس خفگی
• سرفه
• تنگی نفس
• احساس پری سریع هنگام غذا خوردن
• استفراغ مکرر
• گرفتگی صدا
• کاهش اشتها
• مشکل در بلع یا احساس درد هنگام بلع
• کاهش وزن
• احساس گیر کردن غذا یا قرص پشت استخوان سینه

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام

رفلاکس معده زمانی اتفاق می‌افتد که محتویات معده از طریق مری به سمت بالا بازگردد، زیرا دریچه عضلانی انتهای مری (LES) به‌درستی بسته نمی‌شود یا ضعیف عمل می‌کند و به‌طور مکرر باعث سوزش، برگشت اسید و التهاب مری می‌شود. عوامل متعددی از جمله چاقی، بارداری، سیگار کشیدن، مصرف الکل، برخی داروها و داشتن فتق هیاتال این وضعیت را تشدید می‌کنند. اصلاح سبک زندگی مانند کاهش وزن، پرهیز از خوردن غذا نزدیک به خواب، اجتناب از محرک‌های غذایی و ترک سیگار نقش مهمی در کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی دارد. اگر علائم با این اقدامات کنترل نشد، مراجعه به پزشک و درمان دارویی یا دیگر روش‌های پزشکی ضروری است.

سوالات متداول

رفلاکس معده چگونه تشخیص داده می‌شود؟

وقتی این حالت بیش از دو بار در هفته تکرار شود، معمولا به‌عنوان GERD یا بیماری رفلاکس تشخیص داده می‌شود و نیاز به بررسی دارد. 

چه عواملی باعث تشدید علائم رفلاکس می‌شوند؟

علل اصلی شامل ضعف یا شل شدن LES، فتق هیاتال، اضافه‌وزن و چاقی، بارداری و مصرف غذاهای محرک هستند. همچنین داروها، سیگار کشیدن و دراز کشیدن بلافاصله پس از غذا می‌توانند علائم را بدتر کنند. 

چه زمانی رفلاکس معمولی تبدیل به GERD می‌شود؟

اگر علائم مانند سوزش سر دل، برگشت اسید یا ناراحتی قفسه سینه حداقل دو بار در هفته یا برای چند هفته متوالی ادامه پیدا کند، احتمال ابتلا به بیماری GERD بیشتر است و لازم است با پزشک مشورت شود. 

آیا رفلاکس معده می‌تواند عوارض جدی داشته باشد؟

بله؛ رفلاکس مکرر می‌تواند به التهاب و آسیب پوشش مری (ازوفاژیت)، محدود شدن مری (استریکچر) یا تغییرات پیش‌سرطانی مانند مری بارت منجر شود، به همین دلیل پیگیری درمان اهمیت دارد. 

چه روش‌هایی برای مدیریت و کاهش علائم رفلاکس وجود دارد؟

اصلاح سبک زندگی مانند زیاد نکردن وعده‌ها، خودداری از دراز کشیدن بعد از غذا، کاهش وزن، ترک سیگار و محدود کردن غذاهای محرک می‌تواند کمک‌کننده باشد. داروهای بدون نسخه مثل آنتی‌اسیدها یا مهارکننده‌های اسید نیز برای تسکین علائم استفاده می‌شوند و در موارد شدید درمان تخصصی لازم است.