اختلال شخصیت نمایشی چیست؟

اختلال شخصیت نمایشی (HPD) چیست؟

اختلال شخصیت نمایشی یکی از اختلالات حوزه سلامت روان است که در آن، عزت‌نفس فرد نه بر پایه ارزیابی و احساس ارزشمندی درونی، بلکه به‌طور کامل وابسته به توجه، تأیید و واکنش دیگران شکل می‌گیرد.

واژه «Histrionic» به‌معنای نمایشی یا تئاتری است و به‌خوبی ماهیت این اختلال را توصیف می‌کند. افراد مبتلا معمولا زمانی که در مرکز توجه قرار ندارند، دچار احساس نادیده گرفته شدن، بی‌اهمیتی یا بی‌ارزشی می‌شوند. به همین دلیل، برای جلب توجه اطرافیان ممکن است به رفتارهای اغراق‌آمیز، هیجانی و گاه غیرمعمول روی آورند.

در نظام‌های استاندارد طبقه‌بندی روان‌پزشکی، این اختلال در خوشه B  قرار می‌گیرد؛ خوشه‌ای که با الگوهایی مانند رفتارهای نمایشی، هیجان‌های شدید و واکنش‌های هیجانی غیرقابل‌پیش‌بینی شناخته می‌شود.

برای درک بهتر این اختلال، توجه به الگوی فکری و ادراکی افراد مبتلا اهمیت زیادی دارد. از نگاه این افراد، جهان پیرامون شبیه صحنه‌ای است که خودشان نقش اصلی آن را ایفا می‌کنند. بسیاری از آن‌ها از مهارت‌های اجتماعی نسبتا خوبی برخوردارند و در برخوردهای اولیه، افرادی گرم، صمیمی و جذاب به نظر می‌رسند.

با این حال، این جذابیت معمولا عمق زیادی ندارد و با گذشت زمان ممکن است برای اطرافیان خسته‌کننده، غیرصادقانه یا حتی دستکاری‌کننده تلقی شود. نوسانات خلقی در این افراد معمولا سریع و شدید است؛ به‌گونه‌ای که ممکن است در یک لحظه به‌شدت گریه کنند و اندکی بعد با صدای بلند بخندند. همین تغییرات ناگهانی باعث می‌شود اطرافیان، احساسات آن‌ها را بیش از آنکه واقعی بدانند، نمایشی و اغراق‌آمیز تلقی کنند.

برای آشنایی با اختلال شخصیت مرزی، مقاله زیر را بخوانید:

علائم بالینی اختلال شخصیت نمایشی (HPD)

شناسایی HPD نیازمند بررسی الگوهای رفتاری پایدار فرد در موقعیت‌های مختلف است. طبق معیارهای تشخیصی استاندارد (DSM-5)، برای تشخیص این اختلال، فرد باید حداقل ۵ مورد از علائم زیر را به‌طور مداوم نشان دهد:

ناراحتی شدید در صورت عدم توجه

افراد مبتلا هنگام نبود در مرکز توجه دچار اضطراب، افسردگی و احساس بی‌ارزشی می‌شوند. برای جلب توجه دیگران، ممکن است در محافل اجتماعی یا محیط کار به رفتارهایی مانند صحبت با صدای بلند یا حرکات نمایشی متوسل شوند.

رفتارهای اغواگرانه یا تحریک‌آمیز

تعاملات آن‌ها غالباً رنگ و بوی جنسی دارد و محدود به روابط عاشقانه نیست. ممکن است در مواجهه با همکاران، پزشک یا آشنایان نیز با عشوه‌گری افراطی یا پوشش‌های نامتعارف خود را نشان دهند.

 تغییرات سریع و سطحی احساسات

این افراد ثبات عاطفی پایینی دارند و ممکن است در یک لحظه به شدت خشمگین شوند و دقایقی بعد کاملاً شاد یا سرخوش باشند. این نوسانات باعث می‌شود دیگران احساسات آنان را غیرواقعی یا نمایشی بدانند.

استفاده ابزاری از ظاهر فیزیکی

زمان، انرژی و منابع مالی زیادی صرف ظاهر می‌کنند. پوشیدن لباس‌های پرزرق و برق، آرایش غلیظ یا تغییرات مداوم در ظاهر، راهی برای جلب توجه و دیده شدن است.

سبک گفتاری کلی‌گرا و دراماتیک

بیان آن‌ها اغلب پرهیجان و نمایشی است، اما فاقد جزئیات و عمق است. مثلاً می‌گویند «آن فرد فوق‌العاده است» یا «این وضعیت وحشتناک بود» و در ارائه دلیل یا توضیح دقیق دچار مشکل می‌شوند.

رفتارهای نمایشی و تئاتری

آن‌ها احساسات خود را به‌شدت اغراق‌آمیز نشان می‌دهند؛ مثلاً با تعارفات بسیار گرم به افراد غریبه، گریه‌های شدید بر سر مسائل جزئی و ژست‌های دراماتیک.

 تلقین‌پذیری بالا

این افراد به‌راحتی تحت تأثیر دیگران، موقعیت‌ها یا مدهای روز قرار می‌گیرند و باورها و نظراتشان ثبات ندارد.

درک نادرست از صمیمیت

افراد مبتلا روابط خود را صمیمی‌تر از واقعیت می‌بینند. ممکن است شخصی را که تنها یک بار ملاقات کرده‌اند، «دوست نزدیک» خطاب کنند یا جزئیات بسیار خصوصی زندگی‌شان را با افراد غریبه در میان بگذارند.

اگر این علائم را دارید، به مراکز درمانی مراجعه کنید

اختلال شخصیت نمایشی چه کسانی را درگیر می‌کند؟

نشانه‌های بالینی این اختلال معمولا در اواخر نوجوانی یا اوایل دهه 20 زندگی ظاهر می‌شوند. آمارها نشان می‌دهند که شیوع HPD نسبتا کم است و تقریبا بین ۱ تا ۳ درصد از جمعیت را شامل می‌شود. در گذشته تصور می‌شد این اختلال در زنان بسیار شایع‌تر است (با نسبت ۴ به ۱)، اما تحقیقات جدید نشان می‌دهند که این تفاوت جنسیتی احتمالا ناشی از سوگیری‌های تشخیصی بوده است.

در واقع، مردان مبتلا ممکن است علائم خود را به شیوه‌ای متفاوت نشان دهند یا علائم آنان با اختلالات دیگر اشتباه گرفته شود. زنان مبتلا معمولا رفتارهای هیجانی و اغواگرانه دارند، در حالی که مردان ممکن است نمایشگری خود را در قالب لاف‌زدن درباره قدرت، موفقیت‌های ورزشی یا رفتارهای مردانه افراطی (Macho) بروز دهند.

علاوه بر این، عوامل فرهنگی نقش مهمی در تشخیص این اختلال دارند. رفتاری که در یک فرهنگ «نمایشی» تلقی می‌شود، ممکن است در فرهنگ دیگر صرفا برون‌گرایی محسوب شود. بنابراین، متخصصان روان‌پزشکی باید زمینه فرهنگی و اجتماعی افراد را نیز در نظر بگیرند تا تشخیص دقیق‌تری ارائه دهند.

دلایل بروز اختلال شخصیت نمایشی (HPD)

مانند بسیاری از اختلالات شخصیت، HPD ناشی از یک عامل واحد نیست و معمولاً نتیجه تعامل پیچیده عوامل بیولوژیکی، ژنتیکی و محیطی است:

ژنتیک و وراثت

تحقیقات نشان می‌دهند که این اختلال می‌تواند جنبه ارثی داشته باشد. اگر والدین یا بستگان نزدیک مبتلا به HPD یا سایر اختلالات خوشه B باشند، احتمال ابتلای فرزند افزایش می‌یابد. همچنین برخی ویژگی‌ها مانند حساسیت بالا یا تکانش‌گری ممکن است زمینه ژنتیکی داشته باشند.

عوامل محیطی و تربیتی

محیط رشد کودک نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت و رفتارهای او دارد. تجربه‌های دوران کودکی، نحوه تعامل والدین و ساختار خانواده می‌توانند بر شیوه ابراز احساسات و جلب توجه کودک تأثیر بگذارند. در مواردی که محیط، بازخورد مناسب یا مرزهای سالم را فراهم نکند، احتمال بروز رفتارهای نمایشی و هیجانی که با اختلال شخصیت نمایشی مرتبط هستند، افزایش می‌یابد.

در ادامه، 3 المان مهم در بروز اختلال شخصیت نمایشی را به تفکیک بررسی کرده‌ایم:

• تقویت متناوب؛ زمانی که والدین تنها در صورتی به کودک توجه کنند که رفتارهای نمایشی یا اغراق‌آمیز نشان دهد، کودک یاد می‌گیرد برای دیده شدن باید «رفتار نمایشی» داشته باشد.
• بی‌ثباتی والدین؛ والدینی که رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی دارند (گاهی بسیار محبت‌آمیز و گاهی بی‌تفاوت) موجب می‌شوند کودک احساس ناامنی کند و همواره برای جلب اطمینان، به دنبال جلب توجه باشد.
• فقدان مرزها؛ کودکانی که در محیطی فاقد نظم و انضباط بزرگ می‌شوند و هرگز بازخورد منفی دریافت نکرده‌اند، یا برعکس، کودکانی که به‌شدت سرکوب شده‌اند و تنها راه ابراز وجودشان رفتارهای هیجانی بوده است، بیشتر در معرض HPD قرار دارند.

تروما و آسیب‌های روانی

تجربه تروما در کودکی، سو استفاده جنسی یا غفلت عاطفی می‌تواند زمینه‌ساز بروز این اختلال شود. در چنین شرایطی، کودک برای مقابله با احساس بی‌ارزشی ناشی از تروما، از مکانیسم دفاعی «جلب توجه افراطی» استفاده می‌کند.

چه زمانی و  به پزشکان چه تخصصی باید مراجعه کرد؟

چنانچه علائم ذیل را در خود یا نزدیکانتان مشاهده می‌کنید و این علائم موجب اختلال در زندگی روزمره شده‌اند، زمان مراجعه به دکتر روانپزشک فرا رسیده است:

• الگوی تکرارشونده‌ای از روابط شکست‌خورده و پرتنش را تجربه می‌کنید.
• احساس می‌کنید بدون توجه دیگران، فاقد هویت هستید.
• به دلیل رفتارهای هیجانی یا عدم تمرکز، موقعیت شغلی خود را از دست داده‌اید.
• دوستان و خانواده از رفتارهای «نمایشی» یا «غیرصادقانه» شما شکایت دارند.

فرایند تشخیص اختلال شخصیت نمایشی

تشخیص اختلال شخصیت نمایشی فرآیندی تخصصی است که باید توسط روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی انجام شود، زیرا پزشکان عمومی معمولاً تجربه کافی برای شناسایی پیچیدگی‌های این اختلال را ندارند. فرآیند تشخیص شامل چند مرحله است:

• ارزیابی بالینی جامع: پزشک در جلسات مصاحبه، الگوهای رفتاری فرد را واکاوی می‌کند و پرسش‌هایی پیرامون تاریخچه روابط، نحوه مواجهه با شکست‌ها و احساسات درونی فرد می‌پرسد.
• بررسی تاریخچه زندگی: یکی از معیارهای حائز اهمیت، «پایداری» رفتار است. پزشک بررسی می‌کند که آیا این رفتارها از اوایل بزرگ‌سالی آغاز شده‌اند یا نه و بعد بررسی می‌کند که آیا این رفتارها در تمامی موقعیت‌ها (منزل، محیط کار، اجتماع) بروز پیدا می‌کنند یا خیر.
• مشاهده رفتار در جلسه: نحوه پوشش، سبک گفتار و تعامل فرد با درمانگر در جلسه تشخیص بسیار حائز اهمیت است. آیا فرد سعی در اغوای درمانگر دارد؟ آیا احساساتش به‌سرعت دستخوش تغییر می‌شود؟
• تشخیص افتراقی: پزشک باید اطمینان حاصل کند که این علائم ناشی از مصرف مواد، عارضه‌های مغزی یا سایر اختلالات روانی (نظیر دوقطبی یا مرزی) نیستند. از آنجا که افراد مبتلا به HPD معمولاً بینش (Insight) اندکی نسبت به مشکل خود دارند، اغلب برای درمان اختلال مراجعه نمی‌کنند، بلکه جهت شکایات دیگری نظیر «افسردگی ناشی از جدایی» یا «اضطراب» به پزشک مراجعه می‌کنند و در طی فرایند درمان، تشخیص اختلال شخصیت مشخص می‌شود.

پروتکل‌های درمانی اختلال شخصیت نمایشی

درمان اختلالات شخصیت چالش‌برانگیز اما امکان‌پذیر است. هدف از درمان، یاری رساندن به فرد جهت کشف انگیزه‌های نهان پشت رفتارها و فراگیری الگوهای ارتباطی سالم‌تر است.

روان‌درمانی (Psychotherapy)

این روش خط مقدم درمان و مؤثرترین روش درمانی این اختلال شناخته می‌شود:

• روان‌درمانی حمایتی (Supportive Psychotherapy): در این متد، درمانگر با رویکردی غیرتهدیدکننده به فرد کمک می‌کند تا عزت‌نفس خویش را تقویت کند و مهارت‌های مقابله‌ای را بیاموزد. هدف، تقلیل علائم آزاردهنده است.
• روان‌درمانی پویشی (Psychodynamic Therapy): در این روش به بررسی ریشه‌ها پرداخته می‌شود. درمانگر به فرد کمک می‌کند تا تعارضات ناخودآگاه دوران کودکی و الگوهای تکرارشونده در روابطش را شناسایی کند. هدف آن است که فرد دریابد «چرا» ناچار است همواره رفتار نمایشی داشته باشد.
• درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش بر تغییر الگوهای فکری متمرکز است. فرد می‌آموزد که افکار ناکارآمدی نظیر «اگر به من توجه نکنند، یعنی بی‌ارزشم» را شناسایی کند و با افکار واقع‌بینانه جایگزین کند. در این روش همچنین مهارت‌های کنترل تکانه و حل مسئله هم آموزش داده می‌شود.

گروه درمانی (Group Therapy)

چنانچه گروه به‌درستی مدیریت شود، فرد می‌تواند بازخوردهای صادقانه‌ای از دیگران درباره رفتارهایش دریافت کند؛ اما این خطر هم وجود دارد که فرد سعی کند در گروه نیز کانون توجه باشد و روند درمان را مختل کند.

در رابطه با نحوه تعامل با افراد دارای HPD، وب‌سایت معتبر PsychCentral نکته‌ای حیاتی را مطرح می‌نماید:

متن انگلیسی:

Maintaining calm is extremely important. Your romantic partner with a histrionic personality may feel that they need drama and conflict to get the attention they desire. By staying composed and avoiding getting drawn into emotional games, you can help them realize that relying on these dramatic behaviors will not earn them the attention they seek

ترجمه متن:

«حفظ آرامش از اهمیت بسزایی برخوردار است. شریک عاطفی شما که دارای شخصیت نمایشی است، ممکن است احساس کند که برای دریافت توجهی که آرزوی آن را دارد، به این درام و جنجال نیازمند است. با حفظ خونسردی و خودداری از درگیر شدن در بازی‌های احساسی، به آنان کمک کنید تا دریابند که با توسل به این رفتارهای نمایشی، به توجهی که در پی آن هستند، نخواهند رسید.»

دارودرمانی

هیچ داروی اختصاصی برای درمان «شخصیت نمایشی» وجود ندارد. داروها صرفا جهت درمان علائم همراه نظیر افسردگی شدید، اضطراب یا نوسانات خلقی و تحریک‌پذیری تجویز می‌شوند. داروهای ضدافسردگی، ضد اضطراب یا تثبیت‌کننده‌های خلق ممکن است توسط روان‌پزشک تجویز شوند.

کپسول سافرونیکا سینا پژوهان سلامت 60 عدد خرید

کپسول دپروهرب 50 میلی گرم باریج اسانس 30 عددی خرید

کپسول گیاهی ضد افسردگی سافرومود گیاهان سبز زندگی 60 عدد خرید

کپسول ژلاتینی سافرومنتال فیتومد 30 عدد خرید

کپسول سافرون و منیزیم و B6 دورالایف 60 عددی داروسازی فاران شیمی خرید

قطره خوراکی هایپیران پورسینا هوفاریقون 30 میل لیتر خرید

راهنمای بایدها و نبایدها در تعامل با فرد مبتلا

زندگی در جوار فرد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی نیازمند شکیبایی و راهبرد مشخص است. جدول ذیل راهنمای رفتار صحیح با این افراد است:

عوارض و پیامدهای احتمالی اختلال شخصیت نمایشی

در صورت عدم‌مداخله درمانی، این اختلال تمامی ابعاد زیستی فرد از جمله کیفیت زندگی خود و اطرافیانش را تحت تأثیر قرار خواهد داد:

• چالش‌های جدی در روابط: ناتوانی در برقراری صمیمیت اصیل موجب می‌شود روابط عاشقانه آنان اغلب کوتاه و پرتنش باشد. آنان ممکن است پس از فروکش کردن هیجان اولیه رابطه، احساس ملال کنند و برای ایجاد هیجان جدید به خیانت یا تعارض روی آورند.
• ناکامی شغلی: افراد مبتلا به HPD معمولاً از کارهای تکراری گریزان‌اند و ممکن است دائماً شغل خود را تغییر دهند. ناتوانی در تمرکز بر جزئیات و نیاز به بودن در کانون توجه می‌تواند منجر به اصطکاک با همکاران و مدیران شود.
• همبودی با سایر اختلالات: این افراد در معرض خطر بالای ابتلا به افسردگی (به‌ویژه پس از شکست در رابطه)، اختلالات اضطراب و اختلالات خوردن قرار دارند.
• اختلال علائم جسمانی (Somatic Symptom Disorder): آنان ممکن است نگرانی‌های وسواس‌گونه‌ای پیرامون سلامت جسمی خود داشته باشند و همین باعث می‌شود که به‌طور مکرر به پزشک مراجعه کنند.
• سوء مصرف مواد: این افراد ممکن است جهت مدیریت نوسانات خلقی یا کاهش اضطراب رو به الکل یا مواد مخدر بیاورند.

پیامدهای نادیده گرفتن فرد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی

بی‌توجهی به فرد مبتلا به اختلال شخصیتی پیامدهای شدیدی به دنبال دارد. از آنجا که «توجه» برای این افراد حکم سوخت حیاتی را دارد، قطع ناگهانی این منبع موجب واکنش‌های دفاعی می‌شود. از این رو روان‌شناسان معتقد هستند که باید از تکنیک‌هایی نظیر «سنگ خاکستری» (Gray Rock – بی‌تفاوت بودن مطلق) باید با احتیاط و با تدبیر استفاده شود:

• تشدید رفتار (Extinction Burst): در روان‌شناسی رفتاری، هنگامی که پاداش (توجه) قطع می‌شود، فرد ابتدا تلاش‌های خود را جهت دریافت پاداش مضاعف می‌کند. فرد نمایشی ممکن است صدای خود را بلندتر کند، گریه‌های شدیدتری سر دهد، یا درام‌های بزرگ‌تری خلق کند تا شما را وادار به واکنش کند.
• خشم و پرخاشگری: احساس نادیده گرفته شدن می‌تواند منجر به طغیان‌ هیجانات در این افراد شود. فرد ممکن است به‌شدت عصبانی شود، اتهام‌زنی کند یا با القای حس گناه، سعی در به دست گرفتن کنترل اوضاع داشته باشد.
• رفتارهای پرخطر: در موارد حاد، جهت بازگرداندن توجه، ممکن است به رفتارهای پرخطر مبادرت ورزند، نظیر رانندگی خطرناک، مصرف مواد یا تهدید به خودکشی.
• بیماری‌انگاری (Somatic Complaints): یکی از استراتژی‌های ناخودآگاه آنان، پناه بردن به بیماری است. آنان ممکن است دچار سردرد، سنکوپ یا دردهای جسمانی واقعی شوند تا از طریق نیاز به مراقبت پزشکی، توجه اطرافیان را جلب نمایند.

برای همین، متخصصان توصیه می‌کنند به‌جای نادیده گرفتن کامل، از رویکرد «توجه کنترل‌شده» و مرزبندی ارتباطات با این افراد استفاده کنید.

راهکارهای پیشگیری از اختلال شخصیت نمایشی (HPD)

از آنجا که عوامل ژنتیکی نقش بسزایی در بروز این اختلال ایفا می‌کنند، راهکار قطعی برای پیشگیری کامل وجود ندارد. لیکن شناسایی زودهنگام علائم در دوران نوجوانی می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد. مداخلات درمانی در سنین پایین به نوجوان کمک می‌کنند تا روش‌های سالمی برای مدیریت هیجانات و جلب توجه پیدا کند. همچنین، آموزش والدین جهت ارائه الگوی تربیتی متعادل (پرهیز از تشویق رفتارهای نمایشی و پرهیز از غفلت) می‌تواند ریسک بروز علائم شدید را کاهش دهد.

توصیه نهایی تیم دارو دات کام

زندگی با اختلال شخصیت نمایشی همانند حضور مداوم در یک طوفان هیجانی است؛ چه برای خود فرد و چه برای اطرافیانش؛ اما نکته مهم این است که این رفتارها ناشی از «بدخواهی» نیستند، بلکه ریشه در زخمی عمیق و هراسی پنهان از دیده‌نشدن دارند.

مسیر بهبودی شاید طولانی باشد، اما به کمک یک متخصص، فرد می‌تواند آرامش و روابط پایدار را تجربه کند. شما شایسته آن هستید که به خاطر «خود واقعی‌تان» دوست داشته شوید، نه به خاطر نقش‌هایی که ایفا می‌کنید.

سوالات متداول

اختلال شخصیت نمایشی و اختلال شخصیت مرزی چه تفاوت‌هایی دارند؟

اختلال شخصیت نمایشی و اختلال شخصیت مرزی هر دو از دسته اختلالات خوشه B هستند، اما تفاوت دارند. افراد نمایشی رفتارهایشان را برای جلب توجه انجام می‌دهند، احساسات سطحی دارند و روابطشان صمیمی‌تر از واقعیت به نظر می‌رسد. افراد مرزی از ترس رها شدن عمل می‌کنند، احساسات عمیق و شدید دارند، روابطشان پرآشوب است و هویتشان ناپایدار است.

آیا اختلال شخصیت نمایشی نوعی خودشیفتگی (نارسیسیسم) محسوب می‌شود؟

خیر، افراد خودشیفته دنبال تحسین و برتری هستند و معمولاً همدلی کمی دارند، اما افراد نمایشی به هر نوع توجه پاسخ می‌دهند و همدلی آن‌ها سطحی و گذراست. در برابر انتقاد، خودشیفته‌ها خشمگین می‌شوند، اما افراد نمایشی ممکن است گریه کنند یا رفتار خود را تغییر دهند تا رضایت دیگران جلب شود.