بررسی عملکرد و آناتومی معده + بیماری‌های مرتبط با معده

معده چیست و در کجای بدن قرار دارد؟

معده بخشی از دستگاه گوارش است؛ دستگاهی لوله‌ای و عضلانی که از دهان آغاز شده و به مقعد ختم می‌شود و نقش کلیدی در هضم و جذب غذا دارد. معده به شکل کیسه‌ای J مانند در سمت چپ بالای شکم، درست زیر دیافراگم قرار گرفته است.

اندازه و شکل معده انسان بسته به جنسیت، ساختار بدن و میزان معمول غذا خوردن کمی متفاوت است. همچنین عملکرد معده در بخش‌های مختلف آن متفاوت است.

معده آنزیم‌ها و اسیدهایی تولید می‌کند که غذا را تجزیه و آماده جذب در روده کوچک می‌کنند و نقش حیاتی در فرآیند تغذیه بدن ایفا می‌کند.

اندازه معده چقدر است؟

طول متوسط معده حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر است و ظرفیت نگه‌داشتن تقریبا ۱.۵ لیتر غذا و نوشیدنی را دارد. در طول روز و طی وعده‌های غذایی معمول، معده به طور متوسط حدود ۳ تا ۴ وعده غذا را با حجم معده انسان متغیر دریافت می‌کند و معمولا ظرفیت آن به صورت کامل پر نمی‌شود.

آناتومی معده از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است؟

معده اولین بخش داخل‌شکمی دستگاه گوارش است. این اندام یک ساختار عضلانی، کیسه‌ای‌شکل، بسیار عروقی و قابل‌انبساط دارد و بسته به وضعیت بدن و میزان پر یا خالی بودن، می‌تواند شکل‌های متفاوتی به خود بگیرد. معده در ربع فوقانی سمت چپ شکم قرار دارد و از نظر حجم، وسیع‌ترین بخش دستگاه گوارش به شمار می‌رود.

معده علاوه بر هضم غذا، نقش ذخیره‌سازی آن را نیز بر عهده دارد. این اندام می‌تواند بیش از یک لیتر غذا را به‌طور هم‌زمان در خود نگه دارد و همین ویژگی امکان مصرف یک وعده غذایی بزرگ و هضم تدریجی آن را فراهم می‌کند. هضم یک وعده غذایی معمولاً بین ۴ تا ۶ ساعت یا حتی بیشتر طول می‌کشد و هرچه میزان چربی غذا بالاتر باشد، این زمان افزایش می‌یابد.

در ادامه، قسمت‌های مختلف معده را آورده‌ایم:

فوندوس معده

فوندوس معده بخش بالایی و گنبدی‌شکل معده است که بالاتر از محل اتصال مری به معده قرار دارد. این قسمت با گنبد سمت چپ دیافراگم در تماس است و محل تجمع هوای بلعیده‌شده و گازهای تولیدشده در فرآیند هضم محسوب می‌شود.

تنه معده

تنه معده بزرگ‌ترین بخش معده است و قسمت میانی این اندام را تشکیل می‌دهد. بیشتر فرآیندهای مکانیکی هضم، از جمله مخلوط شدن غذا با شیره معده و حرکات ورزدهنده، در این ناحیه انجام می‌شود. ساختار این بخش دارای خمیدگی‌ها و چین‌خوردگی‌های متعددی است که به عملکرد هضمی کمک می‌کنند.

غار معده (آنتروپیلوریک)

غار معده در ناحیه بین تنه معده و مجرای پیلوریک قرار دارد. این بخش دارای غددی است که عمدتاً سلول‌های ترشح‌کننده موکوس را در بر می‌گیرند و نقش مهمی در آماده‌سازی محتویات معده برای ورود به روده کوچک دارند.

مجرای پیلوریک

مجرای پیلوریک یک بخش عضلانی در محل اتصال معده به روده کوچک (دوازدهه) است. این ناحیه با کنترل خروج محتویات معده، اجازه می‌دهد غذا، اسید و مایعات به‌صورت تدریجی وارد روده کوچک شوند تا فرآیند هضم و جذب به‌درستی انجام گیرد.

شیره معده

شیره معده مایعی اسیدی و رقیق است که توسط غدد موجود در دیواره داخلی معده ترشح می‌شود. در افراد بالغ، روزانه حدود ۲ تا ۳ لیتر شیره معده تولید می‌شود. این مایع نقش اصلی در تجزیه شیمیایی غذا و فعال‌سازی آنزیم‌های گوارشی دارد.

در اینفوگرافی زیر، سعی کرده‌ایم تا عکس معده واقعی را به شما نشان دهیم:

وظایف معده چیست؟

معده چندین عملکرد مهم دارد و به‌عنوان مخزن اصلی غذا در طول وعده غذایی عمل می‌کند. سلول‌های ویژه‌ای به نام سلول‌های پاریتال در غدد پوشش داخلی معده، اسید هیدروکلریک قوی ترشح می‌کنند که به تجزیه غذا کمک می‌کند. همچنین سلول‌های اصلی آنزیم‌های تجزیه‌کننده پروتئین به نام پپسینوژن‌ها را آزاد می‌کنند؛ پس از فعال شدن، این آنزیم‌ها باعث هضم پروتئین می‌شوند. علاوه بر این، معده عملکردهای متنوع دیگری نیز دارد:

• ترشح هورمون‌ها برای تنظیم فعالیت معده
• تولید مخاط برای محافظت از پوشش داخلی معده در برابر آسیب اسید
• جذب ویتامین B12 از غذا
• انقباض‌های هماهنگ برای خرد کردن و مخلوط کردن غذا با ترشحات معده
• مخلوط و فیلتر کردن غذای نیمه‌هضم‌شده و جلوگیری از ورود قطعه‌های بزرگ به دئودنوم
• انتقال تدریجی غذا و مایعات نیمه‌هضم‌شده از معده به پیلوروس
• همکاری با هورمون‌ها، اعصاب و عضلات برای عملکرد بهینه

پس از ورود غذای نیمه‌هضم‌شده به دئودنوم، اسیدیته آن توسط مخلوط شیره قلیایی پانکراس و صفرا خنثی می‌شود. این فرایند برای ادامه هضم و جذب مواد مغذی در بخش‌های پایین‌تر روده کوچک ضروری است.

معده و نقش آن در هماهنگی با دستگاه گوارش

معده نقش مهمی در هضم غذا و انتقال آن به روده کوچک دارد و سه عملکرد اصلی آن شامل نگهداری موقت غذا، انقباض و انبساط برای مخلوط و خرد کردن غذا و تولید آنزیم‌ها و سلول‌های تخصصی برای هضم است.

دستگاه گوارش به‌طور کلی مسئول تجزیه غذا و مایعات، جذب مواد مغذی و آب و در نهایت دفع ضایعات از طریق روده بزرگ است.

مراحل عبور غذا در دستگاه گوارش:

• دهان: زبان غذا را هنگام جویدن و بلع به گلو منتقل می‌کند و اپیگلوتیس مسیر هوا را می‌بندد تا خفگی جلوگیری شود.
• مری: غذا از مری عبور می‌کند و اسفنکتر پایین آن شل شده تا وارد معده شود.
• معده: شیره‌های گوارشی تولید و غذا تجزیه می‌شود تا آماده ورود به روده کوچک گردد.
• روده کوچک: غذا با شیره‌های روده، کبد و پانکراس مخلوط می‌شود؛ دیواره روده مواد مغذی و آب را جذب کرده و ضایعات را به روده بزرگ می‌فرستد.
• روده بزرگ: ضایعات به مدفوع تبدیل و به راست‌روده منتقل می‌شوند.
• راست‌روده: مدفوع تا زمان دفع در این بخش نگه داشته می‌شود.

معده چگونه تخلیه می‌شود؟

تخلیه معده به‌صورت ناگهانی و متناوب رخ می‌دهد و زمانی انجام می‌شود که فشار داخل معده بر مقاومت اسفنکتر پیلوریک غلبه کند. این اسفنکتر معمولاً منقبض است تا دهانه خروجی کوچک باقی بماند و غذا برای مدت مناسبی در معده بماند.

سپس انقباض‌های پرستالسی معده، کیموس (خمیر غذایی نیمه‌هضم‌شده) را از طریق کانال پیلوریک به دئودنوم هدایت می‌کنند و بدین ترتیب فرآیند هضم در روده کوچک ادامه می‌یابد.

چه شرایط و اختلالاتی بر معده تأثیر می‌گذارند؟

اختلالات مختلف دستگاه گوارش می‌توانند عملکرد معده را نیز تحت تأثیر قرار دهند. گاهی علائم گوارشی فقط در شرایط خاصی مانند بارداری ظاهر می‌شوند و گاهی ناشی از بیماری‌های مزمن و طولانی‌مدت هستند. شایع‌ترین بیماری‌های معده عبارتند از:

• زخم معده: ایجاد فرسایش در پوشش داخلی معده که می‌تواند باعث زخم معده همراه با درد، سوزش و خونریزی شود.
• گاستریت: التهاب دیواره معده که ممکن است حاد یا مزمن باشد.
• بیماری رفلاکس معده به مری: بازگشت محتویات معده به مری که با سوزش سر دل، ترش کردن معده یا سرفه همراه است.
• گاستروپارزیس: اختلال در تخلیه معده به‌دلیل آسیب عصبی که انقباضات طبیعی عضلات معده را مختل می‌کند.
• سوءهاضمه: احساس ناراحتی، درد یا سوزش در ناحیه فوقانی شکم.
• زخم پپتیک: زخم‌هایی که در معده یا ابتدای روده کوچک (دئودنوم) ایجاد می‌شوند.
• سرطان معده: گروهی از بیماری‌های بدخیم که با رشد غیرطبیعی سلول‌ها در بافت معده همراه هستند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت بروز هر یک از علائم زیر، مراجعه به پزشک عمومی ضروری است:

• خونریزی گوارشی
• نفخ مداوم
• یبوست یا اسهال طولانی‌مدت
• سوزش سر دل
• بی‌اختیاری
• تهوع و استفراغ
• درد شکم
• مشکل در بلع
• افزایش یا کاهش وزن بدون دلیل مشخص

انواع آزمایش‌های معده

برای بررسی سلامت معده و تشخیص بیماری‌های مرتبط، از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

• آندوسکوپی فوقانی: مشاهده مستقیم پوشش داخلی معده و نمونه‌برداری در صورت نیاز
• آزمایش هلیکوباکتر پیلوری: شامل تست تنفسی، آزمایش مدفوع یا نمونه‌برداری در آندوسکوپی
• آزمایش خون: بررسی کم‌خونی، التهاب یا کمبود ویتامین B12
• آزمایش مدفوع: بررسی خون مخفی یا عفونت
• تصویربرداری (در موارد خاص): مانند CT scan یا سری گوارشی فوقانی

روش‌های درمانی معده

درمان بیماری‌های معده به علت زمینه‌ای، شدت علائم و شرایط فرد (سن، بارداری، بیماری‌های همراه) بستگی دارد. به‌طور کلی، درمان‌ها در چند محور اصلی انجام می‌شوند:

اصلاح سبک زندگی و تغذیه

در بسیاری از مشکلات معده، اولین و مهم‌ترین قدم درمان، تغییر عادت‌های روزمره است. این اقدامات می‌توانند شدت علائم را کاهش دهند یا حتی از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند:

• پرهیز از پرخوری و مصرف وعده‌های حجیم
• کاهش مصرف غذاهای چرب، تند، سرخ‌کرده و اسیدی
• محدود کردن مصرف قهوه، نوشابه‌های گازدار و الکل
• نخوابیدن بلافاصله بعد از غذا
• ترک سیگار
• مدیریت استرس و خواب کافی

در موارد خفیف، همین تغییرات ممکن است بدون نیاز به دارو علائم را کنترل کنند.

داروهای شایع بیماری های معده

بسته به نوع بیماری معده، داروهای زیر تجویز می‌شوند:

پیگیری و درمان طولانی‌مدت

برخی بیماری‌های معده مانند گاستریت مزمن یا بیماری رفلاکس معده به مری نیاز به پیگیری مداوم دارند. در این موارد:

• علائم به‌طور دوره‌ای بررسی می‌شوند؛
• ممکن است نیاز به مصرف طولانی‌مدت دارو باشد؛
• اصلاح سبک زندگی نقش کلیدی در کنترل بیماری دارد.

درمان‌های تخصصی و جراحی

در موارد نادر یا شدید، پزشک درمان‌های تخصصی و جراحی لازم است:

• خونریزی‌های گوارشی
• انسداد خروجی معده
• زخم‌های مقاوم به درمان
• یا سرطان معده

ممکن است در صورت وجود چنین شرایطی، اقدامات تخصصی مانند آندوسکوپی درمانی یا جراحی لازم باشد.

چگونه می‌توان معده را سالم نگه داشت؟

راه های سلامت معده تا حد زیادی به سبک زندگی و عادت‌های روزانه وابسته است. رعایت نکات زیر می‌تواند به کاهش ناراحتی‌های گوارشی و بهبود عملکرد معده کمک کند:

• رژیم غذایی متعادل: اگرچه رژیم غذایی مشخصی که به‌طور قطعی باعث ایجاد یا پیشگیری از زخم معده شود وجود ندارد، اما پیروی از یک رژیم سالم، متنوع و بدون زیاده‌روی معمولاً از بروز ناراحتی‌های معده جلوگیری می‌کند.
• پرهیز از مصرف الکل: نوشیدنی‌های الکلی می‌توانند پوشش داخلی معده را تحریک کرده و خطر ابتلا به زخم و حتی سرطان معده را افزایش دهند.
• مصرف آگاهانه داروها: برخی داروها می‌توانند باعث تهوع، نفخ یا استفراغ شوند یا تخلیه معده را مختل کنند. در صورت داشتن مشکلات معده، پیش از مصرف داروی جدید با پزشک مشورت کنید و در صورت بروز علائم گوارشی، موضوع را پیگیری کنید.
• مدیریت استرس: اگرچه نقش دقیق استرس در ایجاد سوءهاضمه و زخم معده هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما استرس و تنش مزمن می‌تواند علائم بسیاری از بیماری‌های گوارشی را تشدید کند.
• نوشیدن آب کافی: مصرف روزانه حدود ۱.۵ لیتر آب، متناسب با سطح فعالیت و اندازه بدن، به عملکرد طبیعی دستگاه گوارش کمک می‌کند.
• فعالیت بدنی منظم: ورزش منظم باعث بهبود حرکات دستگاه گوارش و حفظ سلامت کلی بدن می‌شود.

متن انگلیسی:

Smoking is an important factor in causing disorders of the stomach and duodenum. Tobacco contains compounds which increases acid production, impair production of protective mucus and damage the lining of the stomach, thereby predisposing to erosion and ulcers.

ترجمه متن:

سیگار یک عامل مهم در ایجاد اختلالات معده و دوازدهه است. ترکیبات موجود در تنباکو باعث افزایش تولید اسید معده شده و تولید مخاط محافظ را کاهش می‌دهند؛ این کار پوشش معده را آسیب‌پذیر می‌کند و خطر فرسایش و زخم معده را بالا می‌بند. (منبع)

توصیه ای از دارو دات کام

معده بخشی از دستگاه گوارش برای هضم درست غذا و جذب مواد مغذی از غذا به شمار می‌رود. اختلال در عملکرد معده منجر به ایجاد ناراحتی‌هایی از جمله سوزش سر دل تا خونریزی در مدفوع می‌شود.

با داشتن رژیم غذایی سالم، ورزش منظم و مدیریت استرس، می‌توانید معده و سیستم گوارش خود را سالم نگه دارید. با مشاهده هر یک از علائم بیماری‌های معده بهتر است در اولین فرصت به پزشک عمومی مراجعه کنید.

پزشک عمومی با دریافت شرح حال و تعیین دقیق علت بیماری، شما را به دکتر متخصص مربوطه ارجاع خواهد داد.

اگر سوالی دارید، در بخش نظرات بنویسید تا پزشک پاسخ دهد.

سوالات متداول

معده کجاست؟

معده بین مری و روده کوچک قرار دارد و در قسمت بالایی و چپ شکم جای گرفته است.

معده کجای بدن است؟

معده در بخش بالایی شکم، درست زیر دیافراگم قرار دارد.

معده انسان کجاست؟

معده انسان در ربع فوقانی سمت چپ شکم و زیر دنده‌ها واقع شده است.

معده در سمت چپ بدن است یا راست؟

معده عمدتاً در سمت چپ بدن قرار دارد، هرچند بخش‌هایی از آن ممکن است به سمت وسط شکم گسترش پیدا کند.