آزمایش قند خون ناشتا (FBS) چیست؟ تفسیر عددها، شرایط انجام و نکات مهم قبل از آزمایش

آزمایش قند خون ناشتا (FBS) چیست؟

آزمایش قند خون ناشتا (Fasting Blood Glucose یا FBS)، یک آزمایش خون ساده و رایج در چکاپ‌های سالیانه است که برای تشخیص دیابت و پیش دیابت (پره‌دیابت) ضروری است.

این آزمایش میزان گلوکز موجود در خون شما را اندازه می‌گیرد. به طور معمول، گلوکز با کمک هورمون انسولین وارد سلول‌ها شده و انرژی بدن را تأمین می‌کند. اما اگر انسولین در انجام این وظیفه ناتوان باشد، گلوکز در جریان خون انباشته می‌شود و سطح آن بالا می‌رود.

آزمایش قند خون ناشتا، میزان قند خون شما را در زمانی که باید در کمترین حد خود باشد، اندازه‌گیری می‌کند. آزمایش FBS بالا بودن قند خون را تأیید می‌کند و انجام آن به همه، به‌ویژه کسانی که سابقه خانوادگی ابتلا به قند خون بالا یا دیابت دارند، توصیه می‌شود.

چه زمانی به آزمایش قند خون ناشتا نیاز دارم؟

جامعه پزشکی معمولا آزمایش قند خون ناشتا را در شرایط زیر توصیه می‌کنند:

• به عنوان بخشی از معاینه فیزیکی سالانه و آزمایش خون برای بررسی تغییرات قند خون در طول زمان؛
• برای بررسی ثبات هورمونی زنان باردار؛
• وجود علائم، سابقه خانوادگی بیولوژیکی یا عوامل خطر دیابت؛
• بالا بودن سطح قند خون در حد دیابت نوع ۲، بالاتر از حد طبیعی.

برای آشنایی بیشتر با چگونگی انجام آزمایش دیابت بارداری، مطلب زیر را بخوانید:

آیا برای آزمایش قند باید ناشتا بود؟

برای انجام آزمایش قند خون ناشتا، نباید 8 تا 12ساعت قبل از آزمایش چیزی بخورید یا بنوشید؛ تنها مجاز به نوشیدن آب هستید.

نکته! پزشک دقیقا به شما خواهد گفت که چه مدت باید ناشتا باشید.

شب قبل از آزمایش قند خون چه بخوریم؟

شب قبل از آزمایش قند خون ناشتا، باید یک شام سبک، متعادل و سالم بخورید. از مصرف غذاهای چرب، شیرین و پرحجم خودداری کنید، زیرا ممکن است روی نتیجه آزمایش تاثیر بگذارند. مهم‌ترین نکته این است که پس از ساعت مشخص شده توسط پزشک معمولا ۸ تا ۱۰ شب، هیچ چیزی نخورید و فقط آب بنوشید. همچنین از مصرف الکل و انجام ورزش سنگین در شب قبل خودداری کنید تا نتیجه آزمایش دقیق باشد.

آزمایش قند خون ناشتا چگونه انجام می‌شود؟

آزمایش قند خون ناشتا اغلب با یک نمونه خون معمولی انجام می‌شود. با استفاده از یک سوزن کوچک از رگ بازوی شما خون گرفته می‌شود. پس از آزمایش، نمونه خون را برای آزمایش به آزمایشگاه می‌فرستند.

گاهی اوقات ممکن است قند خون شما را با فرو کردن سوزن روی انگشت‌تان آزمایش کنند. آنها از یک مانیتور قند خون و نوار تست برای اندازه‌گیری سطح قند خون شما در مطب استفاده می‌کنند.

چه زمانی نتایج آزمایش قندخون ناشتا (FBS) آماده می‌شود؟

در جدول زیر، مدت زمانی را که برای مشخص شدن نتیجه قند خون ناشتا لازم است در نظر گرفته شود آورده‌ایم:

با این حال در نظر داشته باشید که آزمایش خون‌گیری از انگشت ظرف چند ثانیه، نتیجه را نشان می‌دهد.

جدول نتایج آزمایش قند خون ناشتا

نتایج آزمایش قند خون ناشتا به صورت یک عدد گزارش می‌شود، تفسیر آزمایش قند خون ناشتا را به صورت اختصار در جدول زیر آورده‌ایم:

قند خون ناشتا چقدر باید باشد؟

نتیجه آزمایش قند خون ناشتا (FBS) برای اینکه در محدوده نرمال و طبیعی قرار بگیرد باید کمتر از ۱۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد؛ اگر قند ناشتا 100 تا 125 میلی‌گرم در دسی‌لیتر نشانه «پیش‌دیابت» است و قند ناشتا 126 به بالا نشان می‌دهد دیابت دارید و حتما باید با پزشک مشورت کنید.

اگر قند ناشتا بالا باشد چه میشود؟

اگر نتایج آزمایش شما در محدوده دیابت یا پیش دیابت باشد، پزشک به احتمالا زیاد برای مطمئن شدن تست خون را دوباره برای شما تجویز می‌کند. اگر در تست دوم نیز نتیجه همچنان در محدوده غیرطبیعی باشد، پزشک برنامه‌های درمانی لازم را برای شما آغاز می‌کند.

به طور معمول پزشکان برای تصمیمگیری نهایی، در کنار تفسیر آزمایش FBS، سایر آزمایش‌های مرتبط با دیابت را نیز توصیه می‌کنند. آزمایش‌های دیگری که در کنار آزمایش قندخون ناشتا توصیه می‌شود شامل موارد زیر هستند:

• تست A1C یا HbA1c
• آزمایش قند خون تصادفی
• آزمایش تحمل گلوکز OGTT

علت بالا بودن قندخون در آزمایش FBS چیست؟

علت اصلی بالا بودن FBS در آزمایش خون، عدم توانایی بدن در استفاده یا تولید کافی هورمون انسولین است که منجر به تجمع قند و گلوکز در جریان خون می‌شود.

• کاهش تولید انسولین ناشی از دیابت نوع ۱ که در آن پانکراس به اندازه کافی هورمون انسولین تولید نمی‌کند.
• مقاومت به انسولین ناشی از دیابت نوع ۲ و پیش دیابت که سلول‌های بدن به انسولین تولید شده پاسخ مناسبی نمی‌دهند و گلوکز نمی‌تواند وارد آن‌ها شود.
• استرس و اضطراب زیاد که باعث اختلال درهورمون‌ها، مانند کورتیزول و هورمون رشد می‌شوند و تاثیر انسولین را خنثی کرده و سطح گلوکز را بالا می‌برند.
• بیماری زمینه‌ای یا داروها که در آن شرایطی مانند غدد فوق کلیوی، عفونت‌ها یا مصرف برخی داروها (مثل کورتیکواستروئیدها) می‌توانند به طور موقت یا دائم سطح قند خون را افزایش دهند.
• خوردن بیش‌از‌حد مواد غذایی دارای کربوهیدرات و قند
• مصرف نکردن داروهای دیابت به صورت منظم
• بی‌تحرکی و نداشتن فعالیت منظم

علائم بالا بودن FBS یا قند خون در آزمایش چیست؟

بالا بودن قند خون (هیپرگلیسمی) اغلب در مراحل اولیه بدون علامت است، اما وقتی سطح FBS در آزمایش بالا باشد، ممکن است علائم علائم قند خون بالا ظاهر شوند:

• تشنگی بیش از حد
• تکرر ادرار به ویژه ادرار کردن مکرر در شب
• خستگی مفرط
• کاهش وزن بدون دلیل
• تار شدن دید
• افزایش گرسنگی
• دیر خوب شدن زخم‌ها و عفونت‌ها

علت پایین بودن قند خون یا عدد FBS در آزمایش خون چیست؟

دلایل اصلی پایین بودن قندخون یا FBS، معوملا به دلیل عدم تعادل بین انسولین و گلوکز یا کمبود منابع قندی است. در ادامه چند دلیل اصلی این وضعیت را بررسی می‌کنیم:

• مصرف بیش از حد انسولین یا داروهای دیابت
• ناشتایی طولانی‌مدت یا عدم مصرف کربوهیدرات کافی
• فعالیت بدنی شدید یا غیرمنتظره
• مصرف الکل
• بیماری‌های خاص مانند بیماری شدید کبد، نارسایی کلیه، تومور نادر پانکراس (انسولینوما)

علائم FBS پایین در آزمایش خون چیست؟

پایین بودن عدد آزمایش FBS (هیپوگلیسمی) با علائم مشخصی همراه است. این علائم معمولا زمانی رخ می‌دهند که سطح قند خون از ۷۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر پایین‌تر می‌آید و نیاز به اقدام فوری دارند.

علائم اولیه و خفیف

• لرزش
• تعریق (عرق سرد)
• ضربان قلب سریع (تپش قلب)
• احساس گرسنگی شدید
• سرگیجه یا سبکی سر

علائم شدید (در صورت عدم درمان)

• گیجی و عدم تمرکز
• اختلال در گفتار
• ضعف شدید و از دست دادن هماهنگی عضلات
• خواب آلودگی یا بیهوشی (در موارد بسیار شدید)
• تشنج

چه زمانی باید به دکتر مراجعه کرد؟

اگر نتایج آزمایش شما نشان می‌دهد که دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ دارید، باید با پزشک خود در مورد یک برنامه درمانی دقیق صحبت کنید. همچنین اگر باردار هستید، در صورت بالا بودن قند خون ناشتا، برای پیشگیری از دیابت بارداری حتما به پزشک مراجعه کرده تا ارزیابی‌های لازم به کمک آزمایش دیابت بارداری انجام شود.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

انجام آزمایش قند خون ناشتا ممکن است برای شما استرس‌زا باشد و نگران دریافت نتایج غیر طبیعی باشید. اما بسیار مهم است که بدانید اگر دیابت دارید باید هرچه سریع‌تر برای درمان آن اقدام کنید و این آزمایش را به عنوان گامی مهم در حفظ سلامتی خود در نظر بگیرید.

اگر هرگونه سوالی در این مورد دارید می‌توانید با پزشک خود مطرح کنید و به یاد داشته باشید پیگیری منظم شما و عمل کردن به توصیه‌های پزشک دو گام اساسی در کنترل بیماری شما است.

اگر سوالی دارید، در بخش نظرات بنویسید تا پزشک پاسخ دهد.

سوالات متداول

جواب آزمایش قند خون چند روز طول می‌کشد؟

اصولا جواب آزمایش قند خون ناشتا در همان روز آماده است.

علامت قندخون در آزمایش قند چیست؟

علامت یا اختصار قند خون در آزمایش قند خون ناشتا، FBS (مخفف Fasting Blood Sugar) و BS یا Blood Glucose برای قند خون تصادفی است.

آزمایش FBS دقیقا چیست و چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

آزمایش FBS یا قند خون ناشتا، میزان گلوکز موجود در خون را پس از حداقل ۸ ساعت ناشتا بودن اندازه‌گیری می‌کند. این آزمایش تشخیص دیابت با قند ناشتا را انجام می‌دهد و بررسی می‌کند چه میزان قند خون در حالت استراحت بدن استفاده می‌شود.

برای FBS چند ساعت باید ناشتا باشیم؟ آیا آب مجاز است؟

برای انجام آزمایش قند خون ناشتا باید حداقل 8 ساعت ناشتا باشیم و تنها خوردن آب مجاز است.

عدد نرمال قند ناشتا چقدر است؟

جواب ازمایش قند خون نرمال باید کمتر از 100 میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد.

قند ناشتا 100 تا 125 یعنی چه؟ آیا یعنی دیابت دارم؟

این عدد نشانه پیش دیابت است که اگر کنترل نشود، احتمال ابتلا به دیابت نوع دو افزایش پیدا می‌کند.

قند ناشتا 126 به بالا یعنی دیابت؟ چرا معمولا می‌گویند باید تکرار شود؟

بله، قند ناشتا ۱۲۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و بالاتر نشان‌دهنده دیابت است. پزشکان توصیه می‌کنند برای تشخیص قطعی و اطمینان از اینکه نتیجه قبلی خطای آزمایشگاهی یا تاثیر عوامل موقتی مثل استرس و بیماری نباشد، آزمایش تکرار شود.

تفاوت FBS با HbA1c چیست و کدام بهتر است؟

FBS قند خون لحظه‌ای را در حالت ناشتا نشان می‌دهد، در حالی که HbA1c میانگین قند را در ۳ ماه گذشته اندازه می‌گیرد. HbA1c معمولا بهتر است؛ زیرا نیازی به ناشتایی ندارد، تصویر کلی‌تری از کنترل دیابت ارائه می‌دهد و تحت تاثیر نوسانات روزانه قرار نمی‌گیرد.

تفاوت FBS با قند ۲ ساعت بعد غذا و OGTT چیست؟

FBS قند خون را در حالت ناشتا می‌سنجد. در حالی که قند ۲ ساعت بعد غذا، توانایی بدن برای مدیریت قند پس از یک وعده غذایی معمولی را نشان می‌دهد و OGTT یک تست استاندارد تشخیصی است که با خوردن محلول قند و اندازه‌گیری آن در بازه‌های زمانی (معمولا ۲ ساعته)، عملکرد بدن در برابر قند را دقیق‌تر بررسی می‌کند و برای تشخیص دیابت پنهان کاربرد دارد.

چه داروهایی می‌توانند روی FBS اثر بگذارند و باید به پزشک/آزمایشگاه اطلاع بدهم؟

داروهای دیابت، کورتون‌ها، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای فشار خون، ضدافسردگی و مکمل‌های ویتامین می‌توانند روی FBS اثر بگذارند.

آیا گلوکومتر خانگی برای تشخیص دیابت کافی است یا حتما باید آزمایشگاه بروم؟

خیر، گلوکومتر خانگی برای تشخیص قطعی دیابت کافی نیست. برای تشخیص نهایی، باید آزمایش‌های خون در آزمایشگاه شامل تست قند ناشتا و HbA1c انجام شود.

اگر علائم شدید قند بالا دارم، آیا باز هم فقط FBS کافی است یا تست‌های دیگری لازم می‌شود؟

خیر، FBS کافی نیست. در این شرایط، آزمایش قند تصادفی، HbA1c و بررسی کتون‌ها در خون یا ادرار برای ارزیابی شدت وضعیت و تشخیص عوارض حاد ضروری هستند.

قند ناشتا در بارداری چه جایگاهی دارد و چه زمانی تست‌های مخصوص بارداری لازم می‌شود؟

تست قند خون ناشتا در بارداری بخشی از چکاپ‌های اولیه است. اما برای تشخیص دیابت بارداری، تست تحمل گلوکز (OGTT) بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود. اگر مادر در معرض خطر باشد، این تست‌ها ممکن است زودتر انجام شوند.

تاثیر پریود بر آزمایش قند خون چیست؟

دوران قاعدگی ممکن است به دلیل تغییرات هورمونی، مقاومت به انسولین و افزایش اشتها باعث نوسان قند خون شود. بنابراین، انجام آزمایش در این زمان ممکن است با نتایج کمی متفاوت‌تر همراه باشد.