بیماری لایم مزمن چیست و چطور به رسمیت شناخته می‌شود؟

سرگردانی بیماران مبتلا به لایم در سیستم درمانی

نیکی شولتک به مدت یک سال کامل بین مطب‌های پزشکان متخصص در کنتیکت سرگردان بود. وی توضیح می‌دهد که در این مدت مانند یک توپ از مطبی به مطب دیگر فرستاده می‌شد و هر متخصص تنها به بخشی از علائمش از جمله درد مثانه، مشکلات عصبی و درد مفاصل توجه می‌کرد؛ بدون این‌که تصویری جامع از وضعیت او داشته باشد.

شولتک در گفت‌وگو با اپک تایمز بیان کرد: «من پزشکان را سرزنش نمی‌کنم، آن‌ها تنها در زمینه تخصصی خود صاحب‌نظر هستند.»

پس از چندین تشخیص اشتباه، شولتک سرانجام متوجه شد که به بیماری لایم مبتلا شده است. این تجربه او را به حضور در نشستی در واشینگتن در ۱۵ دسامبر ترغیب کرد که به دستور رابرت اف. کندی جونیور، وزیر بهداشت و خدمات انسانی آمریکا برگزار شد. این نشست به بررسی کاستی‌های موجود در تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری لایم اختصاص داشت.

کندی در این نشست اعلام کرد: «بیماری لایم یک بیماری مزمن است که سال‌هاست نادیده گرفته شده و مبتلایان به آن به‌اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته‌اند. می‌خواهم اعلام کنم که دوران نادیده‌گرفتن بیماران لایم به پایان رسیده است.»

بیماری لایم مزمن چیست و چه علائمی دارد؟

ریشه تمام مشکلات بیماران لایم، نیش کنه‌ای است که مدت‌ها پیش آن‌ها را درگیر باکتری کرده است.

عامل بیماری لایم باکتری مارپیچی به نام بورلیا بورگدورفری است که عمدتاً از طریق نیش کنه گوزنی (کنه پا سیاه) به انسان منتقل می‌شود. علائم اولیه معمولاً شامل تب، سردرد، خستگی و یک بثورات پوستی خاص شبیه چشم گاو (Erythema Migrans) است. حدود ۹۰ درصد از بیماران با تشخیص زودهنگام و مصرف چند هفته آنتی‌بیوتیک کاملاً بهبود می‌یابند.

اما چالش اصلی مربوط به ۱۰ درصد باقی‌مانده است؛ بیمارانی که علی‌رغم مصرف آنتی‌بیوتیک، همچنان علائم بیماری را با خود حمل می‌کنند.

لایم مزمن یا سندرم پسادرمانی؟

یکی از بزرگترین موانع در مسیر درمان این بیماران، اختلاف‌نظر عمیق در نام‌گذاری و تعریف ماهیت بیماری است:

• دیدگاه جریان اصلی پزشکی: نهادهای فدرال آمریکا (مانند CDC) و انجمن بیماری‌های عفونی، اصطلاح «لایم مزمن» را رد می‌کنند. آن‌ها از عبارت «سندرم پسادرمانی بیماری لایم» (PTLDS) استفاده کرده و معتقدند علائم پایدار ناشی از آسیب‌های بافتی باقی‌مانده یا واکنش خود ایمنی بدن به عفونت اولیه است، نه حضور فعال باکتری. به همین دلیل، درمان طولانی‌مدت با آنتی‌بیوتیک را به دلیل خطرات جانبی توصیه نمی‌کنند و محدودیت ۲۸ روزه برای مصرف دارو قائل هستند.
• دیدگاه بیماران و نهادهای مستقل: بیمارانی که با درد زندگی می‌کنند، اصطلاح «لایم مزمن» را ترجیح می‌دهند. آن‌ها و انجمن‌هایی مانند «انجمن بین‌المللی بیماری لایم و امراض وابسته» (ILADS) بر این باورند که باکتری بورلیا می‌تواند پس از درمان اولیه در بدن مخفی شده و به حیات خود ادامه دهد. این گروه از رویکردهای درمانی انعطاف‌پذیرتر، طولانی‌مدت و بیمارمحور حمایت می‌کنند.

دورلند فیش، استاد بازنشسته اپیدمیولوژی دانشگاه ییل، در این باره می‌گوید: «ما هنوز علت دقیق بروز این علائم پایدار را نمی‌دانیم، اما شباهت‌های زیادی بین این بیماران و مبتلایان به کووید طولانی‌مدت (Long COVID) و سندرم خستگی مزمن وجود دارد.»

وضعیت بیماری لایم مزمن در ایران و جهان

در حالی که شیوع بیماری لایم در اروپا، آمریکا و کانادا بسیار بالاست و به یک معضل بهداشتی تبدیل شده، در ایران شیوع کمتری گزارش شده است؛ اما، خطر شیوع آن صفر نیست.

مطالعات نشان می‌دهند که در برخی مناطق شمالی ایران، به‌ویژه استان‌های گیلان و مازندران، گونه‌هایی از کنه‌های سخت (مانند ایکسودِس ریسینوس) یافت می‌شوند که در سایر نقاط جهان ناقل اصلی باکتری بورلیا هستند. این موضوع زنگ خطری است که پتانسیل انتقال لایم در ایران وجود دارد، هرچند موارد گزارش‌شده بالینی هنوز اندک است و نیاز به هوشیاری بیشتری در سیستم تشخیصی کشور احساس می‌شود.

چالش‌های تشخیص و پیچیدگی درمان

تشخیص بیماری لایم، به‌ویژه در مراحل مزمن، دشوار است. آزمایش‌های خون مرسوم (مانند الایزا و وسترن بلات) قادر به شناسایی مستقیم خود باکتری نیستند، بلکه واکنش سیستم ایمنی (پادتن‌ها) را می‌سنجند.

این روش دو اشکال عمده دارد:

• در افرادی که تازه بیمار شده‌اند و بدن هنوز پادتن نساخته، نتیجه منفی کاذب می‌دهد.
• در بیمارانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است پادتن کافی برای تشخیص تولید نشود.

دکتر ایمی آفوت، متخصص درمان لایم و عضو هیئت‌مدیره ILADS، معتقد است که ساده‌انگاری بزرگترین دشمن درمان است. او می‌گوید: «شاخص‌ترین باور نادرست ما این است که فرض می‌کنیم علائم پایدار از یک مشکل ساده با یک علت واحد نشأت می‌گیرند. لایم مزمن به دلیل ماهیت متغیر و چندوجهی، نیازمند مراقبت‌های اختصاصی و فردمحور است.»

نشست اخیر واشینگتن و اظهارات مقامات بهداشتی، نویدبخش فصل جدیدی در به رسمیت شناختن رنج بیمارانی است که سال‌ها در سایه اختلاف‌نظرهای پزشکی نادیده گرفته شده بودند. به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده که علم پزشکی با نگاهی بازتر به پیچیدگی‌های «بیماری لایم مزمن» بپردازد.