کنترل و مدیریت دیابت در خانه؛ 8 روش مهم برای پیشگیری از عوارض

روش‌های مدیریت و کنترل دیابت در خانه

روش‌های مدیریت و کنترل انواع دیابت در خانه، نه تنها از پیشرفت بیشتر بیماری و ایجاد عوارض خطرناک دیابت جلوگیری می‌کند بلکه، بخشی مهم از مسیر درمان دیابت است.

در ادامه، 8 روش ساده اما بسیار تاثیرگذار و مهم برای کنترل و مدیریت انواع دیابت در خانه را بررسی کرده‌ایم:

۱. رژیم غذایی مناسب و تغذیه سالم

اولین قانون مهم در مدیریت دیابت در منزل، توجه به غذا و رژیم است. برخلاف باورهای رایج، رژیم دیابتی به معنای محرومیت از غذا نیست بلکه یک برنامه غذایی سالم، سرشار از مواد مغذی و کم‌چرب است. اساس این رژیم، مصرف متعادل غذاهای سالم در وعده‌های منظم است. این ثبات به بدن کمک می‌کند تا انسولین تولیدی یا دریافتی را بهتر مصرف کند.

عناصر اصلی این رژیم عبارتند از:

• کربوهیدرات‌های سالم؛ روی کربوهیدرات‌های پیچیده مانند میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات تمرکز کنید.
• غذاهای سرشار از فیبر؛ فیبر به کنترل سطح قند خون کمک می‌کند و در سبزیجات، میوه‌ها، آجیل و غلات کامل یافت می‌شود.
• چربی‌های سالم؛ چربی‌های غیراشباع موجود در آووکادو، آجیل و روغن زیتون مفید هستند. از سوی دیگر، باید مصرف چربی‌های اشباع که در لبنیات پرچرب و گوشت قرمز موجود هستند را محدود کنید.
• سدیم؛ مصرف سدیم را به کمتر از ۲۳۰۰ میلی‌گرم در روز محدود کنید.

برنامه غذایی دیابتی در خانه

کنترل قند خون با رژیم غذایی منظم یکی از پایه‌های مدیریت دیابت است. هدف این برنامه کاهش نوسانات قند خون، تامین مواد مغذی لازم و حفظ وزن سالم است. در جدول زیر، برنامه غذایی مناسب برای مبتلایان به دیابت را برای یک دوره 14 روزه، آورده‌ایم:

۲. نوشیدن آب کافی

نوشیدن آب کافی بخشی ساده اما حیاتی در مدیریت روزهای بیماری در دیابت است. بین مصرف آب و قند خون ارتباط مستقیمی وجود دارد: وقتی بدن کم‌آب می‌شود، حجم مایعات در جریان خون کاهش می‌یابد. این امر باعث غلیظ‌تر شدن قند خون و در نتیجه بالا رفتن عدد قند شما می‌شود.

قند بالا یا هایپرگلیسمی به کلیه‌ها فشار می‌آورد تا قند اضافی را از طریق ادرار دفع کنند که این خود باعث از دست رفتن آب بیشتر و تشدید کم‌آبی بدن می‌شود. نوشیدن آب به‌طور مستقیم قند خون را مانند انسولین پایین نمی‌آورد، اما یک راهکار پیشگیرانه قدرتمند است.

۳. دیابت و ورزش

فعالیت‌ بدنی منظم یکی از پایه‌های اصلی مدیریت دیابت است که به کنترل قند خون، بهبود استفاده بدن از انسولین و سلامت قلب و عروق کمک می‌کند. یک برنامه شخصی‌سازس شده برای ورزش برای دیابت در خانه که در بستر ارتباط کامل دیابت و ورزش و تویط پزشک و مربی ورزشی حرفه‌ای، تدوین شده باشد، باید شامل موارد زیر باشد:

• ورزش هوازی: فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی سریع، دوچرخه‌سواری و شنا ضربان قلب را بالا برده و به بدن کمک می‌کنند که گلوکز را به‌طور موثرتری مصرف کند.
• تمرینات قدرتی (مقاومتی): ورزش‌هایی مانند وزنه‌برداری یا استفاده از کش‌های مقاومتی با افزایش حجم عضلات، به کاهش قند خون و بهبود حساسیت به انسولین کمک می‌کنند.
• تمرینات انعطاف‌پذیری و تعادل: فعالیت‌هایی مانند یوگا و تای‌چی استرس را کاهش داده و از آسیب‌دیدگی جلوگیری می‌کنند.

برای آشنایی با اصول فعالیت بدنی ایمن و مؤثر در افراد مبتلا به دیابت، می‌توانید مطلب زیر را مطالعه کنید:

۴. اندازه‌گیری منظم قند خون

اندازه‌گیری قند خون ابزار اصلی شما برای جمع‌آوری اطلاعات لحظه‌ای درباره دیابت است. این کار به شما نشان می‌دهد که بدنتان چگونه به غذا، ورزش، دارو، استرس و بیماری واکنش نشان می‌دهد. دو ابزار اصلی برای این کار وجود دارد:

• دستگاه تست قند خون (گلوکومتر – BGM): روشی سنتی است که با استفاده از یک قطره خون معمولا از نوک انگشت، میزان قند خون را در یک لحظه خاص اندازه‌گیری می‌کند.
• دستگاه پایش مداوم قند خون (CGM): سنسور دیابت دستگاه کوچکی است که زیر پوست قرار می‌گیرد و به‌طور مداوم و هر چند دقیقه یک‌بار قند خون را اندازه‌گیری کرده و اطلاعات را به یک گیرنده یا گوشی هوشمند ارسال می‌کند. این دستگاه علاوه بر عدد قند، روند تغییرات مثل افزایشی، کاهشی یا ثابت را نیز نشان می‌دهد و می‌تواند برای قند بالا یا پایین به شما هشدار دهد.

۵. مصرف دارو و انسولین در خانه

برای کنترل موثر دیابت، داروهای خود را، چه برای قند، فشار یا کلسترول، دقیقا طبق دستور پزشک مصرف کنید. این داروها برای جلوگیری از عوارض بلندمدت ضروری هستند، پس حتی اگر حالتان خوب است، مصرف آن‌ها را قطع نکنید.

نکات کلیدی برای مصرف انسولین

برای تزریق انسولین، باید به نکات زیر توجه کنید:

• زمان‌بندی تزریق: انسولین را طبق دستور پزشک و متناسب با وعده غذایی خود تزریق کنید تا از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری شود.
• چرخش محل تزریق: برای جذب یکنواخت، هر بار نقطه تزریق را در یک ناحیه مانند شکم، بازو و ران، جابه‌جا کنید تا از سفت شدن پوست و اختلال در جذب انسولین جلوگیری شود.
• نگهداری صحیح: انسولین باز نشده را در یخچال و انسولین در حال استفاده را در دمای اتاق، دور از گرما و نور مستقیم، نگه دارید و هرگز آن را فریز نکنید.

برای آشنایی با اصول صحیح تزریق انسولین و انتخاب محل مناسب آن، می‌توانید مقاله زیر را بخوانید:

۶. مدیریت استرس

وقتی استرس دارید، بدن شما وارد حالت جنگ یا گریز می‌شود و هورمون‌هایی مانند کورتیزول و آدرنالین را ترشح می‌کند. این هورمون‌ها باعث آزاد شدن قند ذخیره‌شده در کبد می‌شوند تا برای بدن انرژی فوری فراهم کنند.

در افراد دیابتی، رابطه استرس و قند خون به این صورت است که استرس باعث بالا رفتن و افزایش ناگهانی قند خون می‌شود. استرس مزمن می‌تواند مقاومت به انسولین را بدتر کند و باعث بروز عوارض دیابت در بیمار شود. بنابراین، مدیریت استرس فقط برای آرامش روان نیست، بلکه بخشی حیاتی از کنترل دیابت است.

راهکارهای ساده برای مدیریت استرس در دیابتی‌ها

اگر دیابت دارید و احساس استرس و اضطراب می‌کنید، طبق دستورالعمل زیر پیش بروید:

• نفس عمیق بکشید: تنفس آرام و عمیق، سیستم عصبی را آرام می‌کند.
• فعالیت بدنی داشته باشید: حتی یک پیاده‌روی کوتاه ۱۵ دقیقه‌ای می‌تواند حال شما را بهتر کند.
• مثبت فکر کنید: اگر قند خونتان بالا بود، خود را سرزنش نکنید.

۷. داشتن خواب کافی

خواب، زمان بازسازی بدن است و تاثیر عمیقی بر سلامت متابولیک دارد. حتی یک شب بی‌خوابی می‌تواند حساسیت بدن به انسولین را در روز بعد کاهش دهد. کمبود خواب مزمن باعث افزایش مقاومت به انسولین می‌شود.

برای بهبود کیفیت خواب، این کارها را امتحان کنید:

• سعی کنید هر شب، حتی آخر هفته‌ها، سر یک ساعت مشخص بخوابید و بیدار شوید.
• اتاق خواب خود را تاریک، خنک و ساکت نگه دارید.
• حداقل یک ساعت قبل از خواب از گوشی و تلویزیون استفاده نکنید.
• یک روتین آرامش‌بخش قبل از خواب ایجاد کنید، مثل دوش آب گرم یا کتاب خواندن.

8. ثبت و گزارش قند خون

ثبت منظم و مانیتورینگ قند خون، در خانه یکی از مهم‌ترین اقدامات برای کنترل دیابت است. این کار به شما کمک می‌کند نوسانات قند، اثر دارو و انسولین و تاثیر وعده‌های غذایی و فعالیت‌های روزانه را بهتر شناسایی کنید.

روش کار ساده است؛ ابتدا دست‌ها را شسته و خشک کنید، سپس با استفاده از گلوکومتر خانگی یک قطره خون از نوک انگشت گرفته و میزان قند خون را اندازه‌گیری کنید.

نتایج را به همراه زمان، وعده غذایی، دوز دارو یا انسولین مصرفی، فعالیت بدنی و هر علامت غیرطبیعی مانند لرزش یا تعریق، در دفترچه یا اپلیکیشن ثبت کنید.

این ثبت منظم باعث می‌شود پزشک بتواند روند درمان شما را دقیق‌تر ارزیابی کند و در صورت نیاز تغییرات لازم در رژیم غذایی، دارو یا برنامه فعالیت بدنی را پیشنهاد دهد.

گزارش دقیق قند خون به پیشگیری از افت یا افزایش شدید قند و کاهش خطر عوارض جدی کمک می‌کند و کنترل دیابت را امن و مؤثرتر می‌سازد.

چند بار در روز باید قند خونم را در خانه چک کنم؟

تعداد دفعات اندازه‌گیری قند خون در خانه بستگی به نوع دیابت، داروهای مصرفی و توصیه پزشک دارد. افرادی که از انسولین استفاده می‌کنند، باید پیش از هر وعده غذایی و قبل از خواب قند خود را اندازه‌گیری کنند.

برای بیماران دیابتی نوع ۲ که داروی خوراکی مصرف می‌کنند، کنترل روزانه یا چند بار در هفته برای پایش قند خون (گلوکومتر / CGM) بالا یا پایین، ممکن است کافی باشد.

همچنین در شرایط خاص مانند بیماری، تغییر رژیم غذایی یا فعالیت بدنی غیرمعمول، اندازه‌گیری‌های بیشتر توصیه می‌شود تا نوسانات قند خون به‌موقع شناسایی و مدیریت شوند.

اگر افت قند شدید شد چه کارهایی ممنوع است و چه زمانی باید کمک فوری گرفت؟

در هنگام افت شدید قند خون، مصرف غذا یا نوشیدنی حاوی قند ساده توصیه می‌شود و فعالیت‌های خطرناک مثل رانندگی یا کار با ماشین‌آلات باید متوقف شود.

استفاده از دارو یا انسولین بیشتر برای جبران قند پایین  مگر با دستور پزشک، ممنوع است. اگر علائم شدید مثل تشنج، از حال رفتن، گیجی زیاد یا ناتوانی در خوردن یا بلع غذا ظاهر شود، کمک فوری پزشکی لازم است.

پیشگیری از افت قند خون در خانه

افت قند خون یکی از مشکلات شایع در افراد دیابتی است که می‌تواند علائمی مانند لرزش، تعریق، سرگیجه و خستگی ایجاد کند. برای پیشگیری از آن، بهتر است وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها به‌طور منظم و با فاصله ۳ تا ۴ ساعت مصرف شوند و هر وعده شامل ترکیبی از کربوهیدرات‌های پیچیده، پروتئین و چربی‌های سالم باشد تا افزایش و افت ناگهانی قند خون کاهش یابد.

مصرف دارو و انسولین باید طبق دستور پزشک انجام شود و ورزش بیش از حد یا فعالیت طولانی بدون میان‌وعده سبک خودداری شود. اندازه‌گیری منظم قند خون قبل و بعد از وعده‌ها و فعالیت‌ها به شناسایی نوسانات کمک می‌کند.

همچنین همراه داشتن منابع قندب سریع‌الجذب مانند آب‌نبات، عسل یا آب میوه کوچک در دسترس، امکان پیشگیری سریع از افت قند را فراهم می‌کند.

در صورت افت قند خون، از روش ۱۵-۱۵ استفاده کنید؛ ۱۵–۲۰ گرم کربوهیدرات ساده مصرف کرده، ۱۵ دقیقه صبر کنید و دوباره قند خون را اندازه‌گیری کنید و در صورت نیاز تکرار کنید تا قند به محدوده طبیعی بازگردد.

مراقبت از پا در دیابت در خانه

افراد دیابتی به دلیل آسیب عصبی و مشکلات گردش خون در پاها، بیشتر در معرض زخم، عفونت و مشکلات جدی هستند. مراقبت روزانه از پاها یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه است و شامل نکات زیر می‌شود:

• بازرسی روزانه پاها؛ هر روز کف پا، بین انگشتان و ناخن‌ها را بررسی کنید تا بریدگی، تاول، قرمزی، تورم یا زخم احتمالی دیده شود. حتی کوچک‌ترین آسیب می‌تواند مشکل‌ساز شود.
• شستشو و خشک کردن مناسب؛ پاها را روزانه با آب ولرم بشویید و بعد از شستشو، به‌خصوص بین انگشتان، به خوبی خشک کنید. از آب خیلی داغ خودداری کنید تا پوست آسیب نبیند.
• مرطوب کردن پوست؛ استفاده از کرم مرطوب‌کننده مناسب روی کف و کناره‌های پا کمک می‌کند تا خشکی و ترک پوستی کاهش یابد، اما بین انگشتان کرم نزنید تا رطوبت زیاد باعث عفونت نشود.
• برش صحیح ناخن‌ها؛ ناخن‌ها را صاف و کوتاه نگه دارید و از بریدن کناره‌های ناخن یا کوتاه کردن بیش از حد خودداری کنید تا زخم ایجاد نشود.
• انتخاب کفش مناسب؛ کفش راحت، اندازه و نرم بپوشید و از راه رفتن بدون جوراب یا کفش روی سطوح سخت یا داغ پرهیز کنید.
• پرهیز از خوددرمانی؛ هرگونه میخچه، پینه یا زخم نباید خودسر درمان شود. در صورت مشکل، حتما با پزشک یا متخصص پا مشورت کنید.
• کنترل قند خون؛ پای سالم بدون کنترل قند خون امکان‌پذیر نیست؛ با رژیم، دارو و فعالیت بدنی منظم قند خون را در محدوده هدف نگه دارید تا خطر آسیب کاهش یابد.

مدیریت و کنترل دیابت در زمان پریودی و یائسگی

نوسانات هورمونی در طول ماه بر قند خون تاثیر می‌گذارد. براین اساس:

• نیمه اول چرخه (از روز اول پریود)؛ در این دوره که هورمون استروژن بالاتر است، حساسیت به انسولین معمولا بهتر است و ممکن است قند خون کمی پایین‌تر باشد.
• نیمه دوم چرخه (بعد از تخمک‌گذاری)؛ با افزایش هورمون پروژسترون، مقاومت به انسولین بیشتر می‌شود و ممکن است قند خون، به‌ویژه در روزهای قبل از پریود بعدی، بالاتر برود.

با ثبت چرخه قاعدگی و اعداد قند خون، می‌توانید الگوی شخصی خود را پیدا کرده و با مشورت پزشک، دوز انسولین یا رژیم غذایی خود را در این دوران تنظیم کنید.

اما یائسگی با کاهش هورمون استروژن، چالش‌های جدیدی برای کنترل دیابت ایجاد می‌کند. این تغییرات می‌توانند مقاومت به انسولین را بدتر کرده و کنترل قند خون در خانه را دشوارتر کنند.

نکته بسیار مهم این است که علائم افت قند خون مانند تعریق، تپش قلب، اضطراب، بسیار شبیه به علائم گرگرفتگی در یائسگی است.

اگر این علائم را تجربه کردید، تنها راه برای تشخیص تفاوت، گرفتن تست قند خون است. اگر قندتان پایین بود، اول آن را درمان کنید. استفاده از دستگاه‌های پایش مداوم قند خون (CGM) که در صورت افت قند هشدار می‌دهند، در این دوران بسیار مفید است.

مدیریت و کنترل دیابت هنگام بیماری

وقتی بیمار می‌شوید، حتی یک سرماخوردگی ساده، بدن شما تحت استرس قرار می‌گیرد و این استرس می‌تواند قند خونتان را بالا ببرد. بنابراین، داشتن یک برنامه مشخص برای روزهای بیماری بسیار مهم است تا از بالا رفتن خطرناک قند خون و عارضه جدی کتواسیدوز دیابتی (DKA) جلوگیری کنید.

کارهای مهمی که در زمان بیماری باید انجام دهید:

• داروهای خود را قطع نکنید؛
• قند خون را بیشتر چک کنید؛
• مایعات زیاد بنوشید؛
• کربوهیدرات را فراموش نکنید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

مدیریت روزانه دیابت با خود شماست، اما همکاری با تیم پزشکی ضروری است. باید بدانید چه زمانی به پزشک مراجعه کنید.

اگر علائم جدید یا مداومی داشتید، حتما به پزشک مراجعه کنید. علائمی مانند:

• تکرر ادرار
• تشنگی یا گرسنگی شدید
• خستگی زیاد
• تاری دید
• دیر خوب شدن زخم‌ها
• گزگز، درد یا بی‌حسی در دست و پا

همچنین اگر به‌طور مکرر دچار افت قند خون می‌شوید، یعنی برنامه درمانی شما نیاز به تنظیم دارد.

مراجعه اورژانسی به پزشک در زمان خطر کتواسیدوز دیابتی – DKA

کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده است که به دلیل کمبود شدید انسولین و افزایش خطرناک قند و کتون در خون رخ می‌دهد. اگر علائم کتواسیدوز دیابتی را داشتید، فورا با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید:

• تنفس عمیق و سریع
• درد معده، حالت تهوع یا استفراغ
• احساس گیجی، خستگی و خواب‌آلودگی شدید
• قند خون بسیار بالا همراه با سطح بالای کتون در ادرار یا خون

کتواسیدوز دیابتی در خانه قابل درمان نیست و نیاز به مراقبت فوری بیمارستانی دارد.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

مدیریت دیابت سفری آگاهانه برای مراقبت از خود است. در این مسیر، هر انتخاب کوچک شما می‌تواند تاثیر بزرگی بر سلامت‌تان داشته باشد. آنچه اهمیت دارد، ادامه‌دادن و ساختن عادت‌های ساده اما ماندگار است.

با توجه به چهار ستون اصلی سلامتی یعنی تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و مدیریت استرس، می‌توانید به بدن‌تان کمک کنید تا به تعادل و آرامش بیشتری برسد. به خاطر داشته باشید که در این مسیر تنها نیستید. حتما با تیم درمانی خود در ارتباط باشید و با کمک آن‌ها یک برنامه شخصی‌سازی‌شده برای خودتان طراحی کنید.

همچنین، اگر در این زمینه به راهنمایی بیشتری نیاز دارید، پزشکان دارو دات کام پاسخگوی شما هستند.

سوالات متداول

چه چیزهایی باعث نوسان قند خون می‌شوند؟

غذاهای پرکربوهیدرات، استرس، بی‌خوابی، ورزش شدید، بیماری یا داروهای خاص می‌توانند قند خون را نوسان دهند.

قند خون نرمال «قبل غذا» و «بعد غذا» معمولا چقدر است؟

قبل غذا بین ۷۰ تا ۱۱۰ mg/dL و دو ساعت بعد غذا کمتر از ۱۴۰ mg/dL در نظر گرفته می‌شود.

افت قند خون از چه عددی حساب می‌شود و درمان سریعش در خانه چیست؟

افت قند خون کمتر از ۷۰ mg/dL است و درمان سریع آن شامل مصرف ۱۵–۲۰ گرم قند ساده مثل آب‌نبات، عسل یا آب میوه و اندازه‌گیری مجدد قند پس از ۱۵ دقیقه است.

در روزهایی که مریض می‌شوم، برنامه مدیریت دیابت در خانه چطور تغییر می‌کند؟

قند خون را بیشتر کنترل کنید، مایعات کافی بنوشید و در صورت استفراغ یا تب بالا، با پزشک تماس بگیرید.

آیا فقط با رژیم و ورزش می‌شود دیابت را در خانه کنترل کرد یا نیاز به دارو هم هست؟

در برخی افراد کنترل با رژیم و ورزش ممکن است، اما بسیاری نیاز به دارو یا انسولین دارند؛ تصمیم بر اساس نظر پزشک است.

مراقبت از پا در خانه چرا «روزانه» مهم است؟

پیشگیری از زخم، عفونت و مشکلات جدی عروقی با بررسی روزانه پوست، ناخن و کف پا امکان‌پذیر است.

گلوکومتر خانگی چقدر قابل اعتماد است و چطور خطا را کم کنم؟

گلوکومتر معمولاً قابل اعتماد است؛ خطا با رعایت دستورالعمل، استفاده از نوار سالم و تمیز کردن دست قبل از اندازه‌گیری کاهش می‌یابد.