مدیریت اضطراب شب امتحان بدون دارو؛ چرا ریتالین گزینه امنی برای محصلان نیست؟

با شروع فصل امتحانات، استرس و اضطراب به یکی از ثابت‌ترین تجربه‌های روانی دانش‌آموزان و دانشجویان تبدیل می‌شود؛ اضطرابی که فقط به ساعات نشستن سر جلسه امتحان محدود نیست و گاهی هفته‌ها قبل از آن آرام و فرساینده شروع می‌شود. بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان، حتی آنهایی که درس خوانده‌اند، در این روزها با بی‌خوابی، تپش قلب، دل‌درد، بی‌قراری یا افت تمرکز روبرو می‌شوند؛ نشانه‌هایی که بیشتر از آن‌ که از «سختی درس» خبر دهد، نشانه فشار روانی است.

اضطراب شدید با محصل‌ها چه می‌کند؟

بررسی‌های علمی در حوزه روان‌شناسی شناختی نشان می‌دهد که اضطراب شدید می‌تواند عملکرد حافظه را مختل کند. در شرایط استرس بالا مغز وارد حالت هشدار می‌شود و دسترسی به حافظه فعال کاهش می‌یابد. به همین دلیل فرد ممکن است مطالب درسی را بلد باشد، اما در لحظه امتحان نتواند آنها را به‌درستی به یاد بیاورد. همین موضوع باعث می‌شود بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان بعد از امتحان احساس کنند کمتر از معلومات و دانسته‌هایشان نتیجه گرفته‌اند.

مطهره شریفی، روانشناس و مشاور به همشهری‌آنلاین می‌گوید: «استرس امتحان فقط یک واکنش طبیعی به ارزیابی نیست. بلکه ترکیبی از چند فشار هم‌زمان است؛ ترس از شکست تحصیلی، نگرانی درباره آینده شغلی، مقایسه شدن با هم‌سالان، انتظارات خانواده و فضای رقابتی آموزش، همگی روی هم انباشته می‌شوند و ذهن دانش‌آموز یا دانشجو را در وضعیتی از آماده‌باش دائمی قرار می‌دهند. به همه اینها مشکلات متعددِ جاری در کشور را هم اضافه کنید. در چنین شرایطی مغز فرصت بازیابی ندارد و بدن وارد چرخه‌ای از تنش مداوم می‌شود.»

از اختلال خواب تا افسردگی

استرس مزمن با افزایش ترشح هورمون‌هایی مثل کورتیزول همراه است و اگر ادامه‌دار شود، تمرکز، یادگیری و حتی سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کند. به گفته شریفی، «این نوع فشار می‌تواند به خستگی روانی، افت عملکرد تحصیلی و افزایش حساسیت به اضطراب منجر شود. حتی در افرادی که از نظر توانایی علمی مشکلی ندارند.»

همه استرس‌ها مخرب نیستند. روان‌شناسان تأکید می‌کنند میزان محدودی از استرس می‌تواند تمرکز و انگیزه را افزایش دهد و به عملکرد بهتر فرد کمک کند. شریفی هم می‌گوید: «مشکل از جایی شروع می‌شود که استرس شدید، طولانی‌مدت و بدون مدیریت باشد. در این حالت نه ‌تنها یادگیری مختل می‌شود، بلکه سلامت روان هم به‌تدریج آسیب می‌بیند. تشدید و تداوم اضطراب، افسردگی خفیف، اختلال خواب و حتی علائم جسمی بی‌دلیل از پیامدهای رایج و شایع این وضعیت هستند.»

نقش خانواده‌ها در کنترل یا تشدید اضطراب فرزندان

تجربه کردن استرس و اضطراب در فصل امتحانات بسیار طبیعی است اما عدم مدیریت آن یا دامن زدن به آن که اغلب از سوی والدین/ خانواده صورت می‌گیرد، می‌تواند وضعیت روانی دانش‌آموز را تشدید کند. شریفی می‌گوید: «در مورد دانش‌آموزان، نقش خانواده در تشدید یا کاهش فشار روانی خیلی پررنگ است.

جملاتی مثل «این امتحان سرنوشتته»، «اگر نمره‌ات کم بشه آینده‌ات خراب می‌شه» یا مقایسه با خواهر، برادر و همکلاسی‌ها، ناخواسته اضطراب را تشدید می‌کند. حمایت عاطفی خانواده و معلمان، تمرکز بر تلاش به ‌جای نتیجه و پرهیز از مقایسه می‌تواند اضطراب امتحان را کاهش دهد و حتی به بهبود عملکرد تحصیلی کمک کند.»

به گفته این روانشناس، «دانشجویان هم با نوع متفاوتی از فشار روبرو هستند؛ نگرانی درباره تمام شدن دانشگاه و ورود به بازار کار، احساس عقب‌ماندن از هم‌دوره‌ای‌ها، و مقایسه دائمی خود با دیگران در شبکه‌های اجتماعی، اضطراب امتحان را از یک مساله آموزشی به یک بحران روانی تبدیل می‌کند.

پژوهش‌ها در حوزه روان‌شناسی اجتماعی نشان می‌دهد مقایسه مداوم با دیگران به خصوص در فضای مجازی، احساس ناکافی ‌بودن و اضطراب عملکرد را افزایش می‌دهد. حتی زمانی که فرد از نظر تحصیلی در وضعیت قابل قبولی قرار دارد.»

قرص شب امتحان عوارض زیادی دارد

در این میان، برخی از دانش‌آموزان و جوانان برای کاهش اضطراب شب‌های امتحان، افزایش تمرکز یا شب‌بیداری به مصرف خودسرانه داروهایی مانند ریتالین و سایر محرک‌های عصبی روی می‌آورند؛ داروهایی که اساساً برای درمان اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی تجویز می‌شوند و مصرف آنها بدون تشخیص پزشکی می‌تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد.

مصرف خودسرانه ریتالین که به قرص شب امتحان معروف است، در سال‌های اخیر بین دانش‌آموزان و دانشجویان افزایش چشمگیری پیدا کرده است و کارشناسان درباره عوارض خطرناک آن هشدار می‌دهند.

به گفته کارشناسان، گرچه این داروها ممکن است در کوتاه‌مدت احساس تمرکز ایجاد کنند، اما این تمرکز اغلب ناپایدار و کاذب است. مصرف خودسرانه ریتالین می‌تواند باعث افزایش اضطراب، تپش قلب، بی‌خوابی شدید، تحریک‌پذیری، افت خلق و در برخی موارد وابستگی دارویی شود.

متخصصان هشدار می‌دهند استفاده از این داروها به‌عنوان «ابزار شب امتحان» نه‌تنها تضمینی برای موفقیت نیست، بلکه با برهم زدن خواب و تعادل روانی، فشار ذهنی را در روزهای بعد تشدید می‌کند.

دکتر وحید شریعت، متخصص اعصاب و روان، روانپزشک و رئیس انجمن علمی روانپزشکان ایران پیش از این درباره اثرات و عوارض ریتالین به همشهری‌آنلاین گفته بود: «ریتالین معمولا برای افراد مبتلا به اختلال عدم تمرکز و ADHD تجویز می‌شود و بنابراین برای سایر افراد طبیعتا ضرر دارد. البته یک دارو لزوما ضررها و عوارضش برای همه مصرف‌کنندگان بروز نمی‌کند.

مثلا از بین ۱۰۰ نفر که این دارو را مصرف می‌کنند، ممکن است فقط تعدادی دچار آسیب‌ها و عوارض آن شوند و عده‌ای دچار عوارضش نشوند. ولی ما باید در نظر بگیریم که همه این عوارض ممکن است برای هر فردی اتفاق بیفتد. به خصوص اگر به صورت خودسرانه مصرف شود. چون فقط روانپزشک می‌تواند تعیین کند که فرد چه دوزی را مصرف کند. ریتالین چیزی نیست که بشود توصیه کرد و بیشتر نگرانی ایجاد می‌کند تا منفعت.»

به گفته این روانپزشک «مصرف ریتالین، تمرکز و هوشیاری را درصد قابل توجهی بهتر می‌کند اما عوارضی مثل اضطراب بیقراری، پرخاشگری، بی‌خوابی، تپش قلب، افزایش فشار خون و سردرد به همراه دارد. قطع ناگهانی‌ این دارو هم احتمال بروز افسردگی را در فرد به دنبال دارد.»

از مشاور تحصیلی کمک بگیرید

کارشناسان سلامت روان تأکید دارند که برنامه‌ریزی درست، خواب کافی و منظم، وقفه‌های کوتاه بین مطالعه، تحرک بدنی سبک و تمرین‌های ساده آرام‌سازی یا مدیتیشن از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند سیستم عصبی را آرام‌تر کنند و از شدت اضطراب امتحان بکاهند. اگر اضطراب آن‌قدر شدید است که فرد نمی‌تواند مطالعه کند یا دچار بی‌خوابی شدید، حملات اضطرابی و افکار منفی مداوم می‌شود، کمک گرفتن از یک روان‌شناس یا مشاور تحصیلی توصیه می‌شود.