بررسی انواع اختلال شخصیت؛ 13 اختلال مهم که باید بشناسید!

اختلال شخصیت چیست؟

اختلال شخصیت مجموعه‌ای از الگوهای پایدار و ناسازگار در تفکر، احساسات و رفتار است که بر نحوه تعامل فرد با دیگران و محیط اطراف تاثیر می‌گذارد. این اختلالات از دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع می‌شوند و می‌توانند توانایی فرد در برقراری روابط سالم و مدیریت هیجانات را محدود کنند.

انواع مختلف اختلالات شخصیت به طور کلی در سه خوشه A، B و C طبقه‌بندی می‌شوند و هر خوشه، ویژگی‌های رفتاری و عاطفی خاص خود را دارد. شناخت دقیق این اختلالات، ارزیابی حرفه‌ای و دسترسی به درمان مناسب، نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و عملکرد اجتماعی فرد ایفا می‌کند.

انواع اختلالات شخصیت کدامند؟

اختلالات شخصیت معمولا بر اساس الگوهای رفتاری و ویژگی‌های شخصیتی به سه خوشه اصلی تقسیم می‌شوند:

• خوشه A یا اختلالات عجیب یا غریب
• خوشه B یا اختلالات دراماتیک، هیجانی یا ناپایدار
• خوشه C یا اختلالات مضطرب یا ترسناک

این طبقه‌بندی کمک می‌کند تا ویژگی‌ها، علائم و نیازهای درمانی هر نوع بهتر شناخته شود و فرد بتواند از روش‌های درمانی مناسب بهره‌مند گردد.

اختلالات شخصیت خوشه A

اختلالات شخصیتی خوشه A با رفتارهای عجیب، تفکر تحریف‌شده و تمایل به انزوا مشخص می‌شوند. افراد مبتلا به اختلالات این دسته، معمولا تنها هستند و رفتارهایشان برای دیگران غیرمعمول به نظر می‌رسد.

1. اختلال شخصیت پارانویید

این اختلال با بی‌اعتمادی شدید و سوء ظن به دیگران مشخص می‌شود. افراد مبتلا اغلب فکر می‌کنند دیگران قصد صدمه زدن به آنها را دارند و به سختی به روابط نزدیک اعتماد می‌کنند. این نگرش می‌تواند باعث مشکلات در روابط شخصی و حرفه‌ای شود.

2. اختلال شخصیت اسکیزوئید

افراد مبتلا به این اختلال معمولا به تنهایی تمایل دارند و علاقه کمی به روابط اجتماعی نشان می‌دهند. آنها احساسات کمی بروز می‌دهند و اغلب از تعاملات اجتماعی فاصله می‌گیرند، حتی اگر قادر به برقراری ارتباط باشند.

3. اختلال شخصیت اسکیزوتایپال

این اختلال با افکار و رفتارهای عجیب یا غیرمعمول و اختلال در روابط اجتماعی شناخته می‌شود. مبتلایان ممکن است اعتقادات غیرعادی یا تجربه‌های ادراکی متفاوت داشته باشند و در تعاملات اجتماعی دچار دشواری شوند.

اختلالات شخصیت خوشه B

اختلالاتی با علائم چشمگیر و غیرقابل پیش‌بینی را در گروه B قرار می‌دهد که با احساسات شدید، نامتناسب با موقعیت و ناپایدار و رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی مشخص می‌شوند. افراد مبتلا به این نوع اختلالات شخصیتی، در حفظ روابط نزدیک یا سالم با دیگران مشکل دارند و اغلب متوجه مشکل‌ساز بودن افکار و رفتارهای خود نیستند.

۴. اختلال شخصیت ضد اجتماعی

این اختلال با نادیده گرفتن حقوق دیگران و رفتارهای بی‌مسئولیت یا ضدقانونی مشخص می‌شود. افراد مبتلا ممکن است نسبت به احساسات دیگران بی‌تفاوت باشند، دروغ بگویند، دست به تقلب بزنند یا رفتارهای خشونت‌آمیز نشان دهند و معمولاً از عواقب اعمال خود آگاهی کمی دارند.

۵. اختلال شخصیت مرزی

این اختلال با ناپایداری هیجانی، روابط بین فردی ناپایدار و ترس از ترک شدن شناخته می‌شود. مبتلایان به اختلال شخصیت مرزی ممکن است رفتارهای تکانشی، تغییرات شدید خلقی و تلاش‌های مکرر برای جلوگیری از طرد شدن نشان دهند که بر روابط و کیفیت زندگی تاثیر می‌گذارد.

۶. اختلال شخصیت خودشیفته

ویژگی اصلی این اختلال احساس برتری، نیاز شدید به تحسین و فقدان همدلی با دیگران است.افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته ممکن است موفقیت‌های خود را بزرگ‌نمایی کنند، انتقاد را دشوار تحمل کنند و روابط بین فردی آن‌ها اغلب با مشکلات و تنش همراه است.

۷. اختلال شخصیت نمایشی یا هیستریونیک

اختلال شخصیت نمایشی با تمایل به جلب توجه و ابراز احساسات اغراق‌آمیز مشخص می‌شود. مبتلایان ممکن است رفتار نمایشی داشته باشند، ظاهر خود را بیش از حد مهم بدانند و به دنبال تحسین مداوم دیگران باشند، که باعث پیچیدگی در روابط اجتماعی می‌شود.

۸. اختلال شخصیت منفعل–تهاجمی

ویژگی این اختلال ابراز خشم و مقاومت به صورت غیرمستقیم است. افراد مبتلا ممکن است وظایف را عمدا دیر انجام دهند، از مسئولیت‌ها اجتناب کنند و نارضایتی خود را با رفتارهای پنهان نشان دهند، در حالی که ظاهرشان سازگار و خونسرد به نظر می‌رسد.

اختلالات شخصیت خوشه C

اختلالات شخصیتی خوشه C با افکار مضطرب و رفتارهای ترسناک مشخص می‌شوند و معمولا روابط، کار و احساس رفاه فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

افراد ممکن است بیش از حد به تایید دیگران نیاز داشته باشند، از طرد شدن بترسند یا از انجام کارها واهمه داشته باشند و در نتیجه رفتارهای اجتنابی یا وسواسی از خود نشان دهند.

۹. اختلال شخصیت اجتنابی

این اختلال با ترس شدید از طرد شدن و اجتناب از روابط اجتماعی مشخص می‌شود. افراد مبتلا تمایل دارند از تعاملات اجتماعی دوری کنند و ممکن است عزت نفس پایین و حساسیت زیاد نسبت به انتقاد داشته باشند، که بر زندگی شخصی و حرفه‌ای تأثیر می‌گذارد.

۱۰. اختلال شخصیت وابسته

ویژگی اصلی این اختلال نیاز شدید به حمایت و وابستگی به دیگران است. افراد مبتلا ممکن است تصمیم‌گیری‌های مهم خود را به دیگران بسپارند و از تنها ماندن بترسند، که می‌تواند روابط آن‌ها را محدود و تحت فشار قرار دهد.

۱۱. اختلال شخصیت وسواسی–جبری

این اختلال با تمرکز بیش از حد بر نظم، کنترل و کمال‌گرایی شناخته می‌شود. افراد مبتلا ممکن است انعطاف‌پذیری کمی داشته باشند و در انجام کارها به دلیل وسواس‌های خود دچار تاخیر یا استرس شوند، بدون اینکه اختلال وسواس–اجباری(OCPD) بالینی داشته باشند.

۱۲. اختلال شخصیت خودنابودگر

این اختلال با رفتارهای خودتخریبی و تمایل به قربانی شدن مشخص می‌شود. افراد مبتلا ممکن است به طور مداوم خود را سرزنش کنند، فرصت‌های موفقیت را از دست بدهند یا به شکل غیرمستقیم مخالفت و نارضایتی خود را ابراز کنند.

۱۳. اختلال شخصیت افسرده

ویژگی این اختلال خلق پایدار افسرده و نگرش منفی نسبت به خود و جهان است. مبتلایان ممکن است در مواجهه با مشکلات به شدت ناامید شوند و انرژی کمی برای فعالیت‌های روزمره داشته باشند، که بر کیفیت زندگی و روابط آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

اختلالات شخصیتی منسوخ شده

در نسخه‌های قدیمی راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM)، برخی اختلالات شخصیتی دیگر نیز به رسمیت شناخته می‌شدند که به دلایل علمی و بالینی حذف شدند. این دلایل شامل کمبود معیارهای دقیق و متمایز کننده، تغییر در دانش روانپزشکی و ملاحظات اجتماعی و اخلاقی بود.

اختلال شخصیت افسرده

این اختلال نشان‌دهنده خلق افسرده مزمن، بدبینی و عزت نفس پایین بود که حداقل دو سال طول می‌کشید و به عنوان بخشی پایدار از شخصیت فرد تلقی می‌شد. با ورود تشخیص‌های جدید مانند اختلال افسردگی مداوم (PDD)، این اختلال دیگر در DSM مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، زیرا علائم به شیوه‌ای دقیق‌تر تعریف و طبقه‌بندی شده‌اند.

اختلال شخصیت منفعل–پرخاشگر

ویژگی اصلی این اختلال ابراز خشم و مخالفت به صورت غیرمستقیم بود، مانند تعلل در انجام وظایف، ناکارآمدی عمدی یا فراموش کردن قرار ملاقات‌ها. این اختلال پس از ویرایش سوم DSM به طور رسمی حذف شد و دیگر به عنوان تشخیص رسمی شناخته نمی‌شود.

اختلال شخصیت سادیستیک

افراد مبتلا به این اختلال از رنج دیگران لذت می‌بردند و به شکل فعال یا مشاهده‌ای به دیگران آسیب می‌رساندند. اگرچه DSM-5 این اختلال را به عنوان تشخیص رسمی ارائه نمی‌دهد، برخی متخصصان هنوز رفتارهای سادیستیک شدید را در بالین و مطالعات بالینی مورد توجه قرار می‌دهند.

اختلال شخصیت خود آسیب‌رسان

این اختلال با تمایل به خود تحقیری، قربانی شدن و مقاومت در برابر کمک دیگران شناخته می‌شد. به دلیل معیارهای غیر شفاف و مسائل اخلاقی تشخیص، این اختلال هرگز به صورت رسمی در DSM-III-R و نسخه‌های بعدی تایید نشد و در DSM-5 نیز حذف شد.

آیا اختلال شخصیت دو قطبی جزئی از اختلالات شخصیت است؟

خیر، اختلال دو قطبی جزو اختلالات شخصیت نیست. این اختلال در دسته اختلالات خلقی قرار دارد و شامل دوره‌های افسردگی و شیدایی می‌شود.

بر خلاف اختلالات شخصیت، ویژگی‌های پایدار و ناسازگار رفتار و تفکر فرد را نشان نمی‌دهد و بیشتر بر خلق، انرژی و فعالیت روزانه تاثیر می‌گذارد.

بدترین نوع اختلال شخصیت کدام‌ است؟

از نظر علمی، نمی‌توان گفت یک اختلال شخصیت «بدترین» است زیرا شدت و تاثیر هر اختلال بر زندگی فرد و اطرافیان به شدت متفاوت است و به عوامل مختلفی بستگی دارد.

با این حال، برخی اختلالات شخصیت به دلیل رفتارهای پرخطر، تکانشی یا آسیب‌رسان به دیگران، چالش‌های بیشتری در زندگی فرد و روابط اجتماعی ایجاد می‌کنند:

• اختلال شخصیت ضد اجتماعی
• اختلال شخصیت مرزی
• اختلال شخصیت خودشیفته یا سادیستیک در موارد شدید

نکته مهم! شدت اختلال شخصیت هر فرد متفاوت است و درمان و حمایت مناسب می‌تواند تاثیر منفی آن را کاهش دهد. بنابراین به جای تمرکز بر بدترین بودن، تمرکز روی درمان و مدیریت علائم علمی‌تر و عملی‌تر است.

تفاوت اختلال روانی و اختلال شخصیت چیست؟

اختلاف اصلی بین اختلال روانی و اختلال شخصیت در پایداری و گستره تاثیر آن‌ها است. اختلال روانی معمولا به صورت دوره‌ای یا موقت در تفکر، خلق یا رفتار فرد ظاهر می‌شود و می‌تواند با درمان‌های دارویی یا روان‌درمانی بهبود یابد؛ نمونه‌های آن شامل افسردگی اساسی یا اختلال اضطراب فراگیر هستند.

در مقابل، اختلال شخصیت به مجموعه‌ای از الگوهای پایدار و ناسازگار رفتار و تفکر گفته می‌شود که از دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شکل می‌گیرند و تقریباً در تمام جنبه‌های زندگی فرد تأثیر دارند. این اختلالات بر روابط اجتماعی، کار و خودپنداره فرد اثر می‌گذارند و درمان آنها طولانی‌مدت است و هدف اصلی آن مدیریت رفتارها و بهبود عملکرد اجتماعی و روانی است.

به عبارت ساده، اختلال روانی بیشتر دوره‌ای و قابل درمان است، در حالی که اختلال شخصیت بخش پایدار سبک زندگی فرد محسوب می‌شود.

علت اختلالات شخصیتی چیست؟

اختلالات شخصیتی نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل مختلف هستند که بر شکل‌گیری الگوهای پایدار رفتار، تفکر و هیجانات فرد تاثیر می‌گذارند. شناخت این عوامل می‌تواند به پیشگیری و درمان بهتر کمک کند:

• برخی افراد استعداد وراثتی برای ویژگی‌های شخصیتی خاص یا حساسیت به استرس دارند.
• اختلال در ساختار مغز یا عملکرد ناقص انتقال‌دهنده‌های عصبی می‌تواند بر رفتار و هیجانات اثر بگذارد.
• بدرفتاری، فقدان حمایت عاطفی یا سوءتفاهم در خانواده می‌تواند رشد شخصیت را به سمت الگوهای ناسازگار سوق دهد.
• انتظارات محیطی، فشارهای اجتماعی و تجربه تعاملات پیچیده اجتماعی می‌توانند شدت و بروز اختلالات شخصیتی را تحت تاثیر قرار دهند.

عوارض اختلالات شخصیت چیست؟

اختلالات شخصیتی می‌توانند تاثیر قابل توجهی بر زندگی فرد و اطرافیان داشته باشند و باعث مشکلات روانی، اجتماعی و رفتاری زیر شوند:

• دشواری در روابط بین فردی
• مشکلات در محیط کار یا تحصیل
• کاهش احساس رفاه و رضایت از زندگی
• اضطراب
• افسردگی
• سوء مصرف مواد
• رفتارهای تکانشی
• مشکلات در مدیریت استرس و حل مسئله

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر شما یا اطرافیانتان علائم اختلال شخصیت را مشاهده می‌کنید، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک متخصص شخصیت توصیه می‌شود. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند به کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.

• مشاهده علائم مشکوک در خودتان
• گزارش رفتار یا مشکلات شخصیتی توسط دیگران
• تمایل به یادگیری روش‌های مدیریت و کنترل علائم
• کمک به نزدیکانی که ممکن است دچار اختلال شخصیت باشند

توجه! برخی افراد به دلیل ویژگی‌های اختلال شخصیت ممکن است حاضر به مراجعه نباشند اما می‌توان با مشورت متخصص، راهکارهای مؤثر برای حمایت و ارتباط بهتر یاد گرفت.

تشخیص اختلالات شخصیت چطور انجام می‌شود؟

تشخیص اختلالات شخصیتی نیازمند ارزیابی دقیق روانی و بالینی است و معمولا توسط روانشناس یا روانپزشک از طریق روش‌های زیر انجام می‌شود:

• مصاحبه بالینی ساختاریافته یا نیمه‌ساختاریافته
• بررسی سابقه پزشکی و روانی فرد
• استفاده از پرسشنامه‌ها و ابزارهای استاندارد روانشناسی
• ارزیابی الگوهای پایدار رفتار، تفکر و هیجانات
• بررسی تأثیر علائم بر روابط و عملکرد روزمره

تست اختلال شخصیت چیست و چگونه انجام می‌شود؟

تست اختلال شخصیت ابزاری است که به ارزیابی ویژگی‌ها و الگوهای پایدار شخصیتی کمک می‌کند تا مشخص شود آیا فرد ممکن است دچار اختلال شخصیت باشد یا نه.

این تست‌ها توسط روانشناس یا روانپزشک انجام می‌شوند و شامل پرسشنامه‌های استاندارد، مصاحبه‌های بالینی و ارزیابی رفتار و افکار فرد هستند.

نتایج تست به متخصص کمک می‌کند تا نوع اختلال شخصیت، شدت علائم و تأثیر آن‌ها بر زندگی فرد را تشخیص دهد و مسیر درمان مناسب را برنامه‌ریزی کند.

انواع تست اختلال شخصیتی

تست‌های اختلال شخصیت به دو دسته کلی پرسشنامه‌ای خود گزارش دهی و مصاحبه‌ای تقسیم می‌شوند و هر کدام ابزارهای استاندارد خود را دارند. معروف‌ترین و رایج‌ترین تست‌ها عبارتند از:

• پرسشنامه شخصیت مینه‌سوتا – MMPI-2
• پرسشنامه ارزیابی شخصیت – PAI
• پرسشنامه کلینیکال میلیون – MCMI-IV
• پرسشنامه تشخیصی شخصیت – PDQ-4+
• مصاحبه ساختاریافته برای اختلالات شخصیت DSM-5 – SCID-5-PD
• مصاحبه تشخیصی اختلال شخصیت – DIPD
• مصاحبه ساختاریافته DSM-IV برای اختلال شخصیت – SIDP-IV

نمونه‌ای از سوالات تست‌های اختلال شخصیت

در ادامه، نمونه‌ای از سوالاتی که در این تست‌ها مطرح می‌شوند را آورده‌ایم:

1. آیا اغلب از انتقاد دیگران می‌ترسید یا احساس اضطراب می‌کنید؟

همیشه / گاهی / هرگز

2. آیا رفتارهای شما در روابط شخصی گاهی تکانشی یا غیرقابل پیش‌بینی است؟

همیشه / گاهی / هرگز

3. آیا احساس می‌کنید بیش از حد به تأیید و حمایت دیگران نیاز دارید؟

همیشه / گاهی / هرگز

4. آیا ترجیح می‌دهید از تعاملات اجتماعی دوری کنید یا تنهایی باشید؟

همیشه / گاهی / هرگز

5. آیا گاهی رفتارهای خود را کنترل‌گرانه یا وسواسی می‌بینید؟

همیشه / گاهی / هرگز

درمان انواع اختلالات شخصیت از طریق چه روش‌هایی انجام می‌شود؟

درمان اختلالات شخصیتی چندوجهی و طولانی‌مدت است و هدف آن مدیریت علائم، بهبود روابط اجتماعی و افزایش کیفیت زندگی فرد است.

روش‌های درمانی شامل روان‌درمانی، دارودرمانی و حمایت اجتماعی هستند و بسته به نوع اختلال و نیاز فرد ترکیب می‌شوند:

• روان‌درمانی؛ شامل روان‌درمانی شناختی–رفتاری (CBT)، روان‌درمانی دیالکتیک رفتاری (DBT) و روان‌درمانی بین‌فردی و حمایتی
• دارو درمانی؛ با استفاده از داروهایی همچون فلوکستین، سرترالین، بوسپیرون، لیتیوم، والپروات، ریسپریدون و کوتیاپین
• حمایت اجتماعی و آموزش خانواده؛ برای کمک به فرد برای مدیریت روابط و ایجاد محیط حمایتی

آیا می‌توان از ابتلا به اختلالات شخصیتی پیشگیری کرد؟

پیشگیری کامل از اختلالات شخصیتی همیشه ممکن نیست اما می‌توان با اقدامات زودهنگام و محیط حمایتی احتمال بروز علائم شدید را کاهش داد.

فراهم کردن محیط خانوادگی پایدار، حمایت عاطفی، آموزش مهارت‌های اجتماعی و مدیریت هیجانات از دوران کودکی و نوجوانی می‌تواند رشد شخصیت سالم را تقویت کند.

همچنین، تشخیص زودهنگام مشکلات رفتاری و روانی و مراجعه به روانشناس یا مشاور به مدیریت الگوهای ناسازگار کمک می‌کند و خطر تبدیل آن‌ها به اختلالات پایدار شخصیت را کاهش می‌دهد.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

داشتن یک عضو خانواده مبتلا به اختلال شخصیت اغلب ناراحت‌کننده و استرس‌زا و پذیرش آن سخت است. اما حضور و حمایت اعضای خانواده یا نزدیکان می‌تواند در بهبودی فرد بسیار مهم باشد.

آنها می‌توانند با روان درمانگر یا روانپزشک فرد در مورد موثرترین راه‌های کمک و حمایت همکاری کنند. داشتن یک تیم حمایتی خوب، ممکن است به فرد دارای اختلال شخصیت، انگیزه و توان دهد تا با استمرار در درمان، بهبود یابد.

اگر سوالی دارید، در بخش نظرات بنویسید تا کارشناس سلامتی دارو دات کام پاسخ دهد.

سوالات متداول

اختلالات شخصیت گروه A کدامند؟

اختلالات شخصیت گروه A شامل اختلال‌های پارانوئید، اسکیزوئید و اسکیزوتایپال است که با رفتارهای عجیب، بی‌اعتمادی و انزوای اجتماعی مشخص می‌شوند.

اختلالات شخصیت گروه B کدامند؟

اختلالات شخصیت گروه B شامل اختلال‌های ضد اجتماعی، مرزی، خودشیفته، هیستریونیک و منفعل–پرخاشگر هستند که با رفتارهای هیجانی، تکانشی و گاهی آسیب‌رسان به دیگران شناخته می‌شوند.

اختلالات شخصیت گروه C کدامند؟

اختلالات شخصیت گروه C شامل اختلال‌های اجتنابی، وابسته، وسواسی–جبری، خود نابودگر و افسرده هستند که با رفتارهای مضطرب، ترسناک و نیاز شدید به تایید دیگران مشخص می‌شوند.

چگونه اختلالات شخصیت را پیدا کنیم؟

اختلالات شخصیت از طریق ارزیابی روان‌شناختی توسط متخصصان روان‌پزشکی یا روان‌شناسی تشخیص داده می‌شوند و شامل مصاحبه بالینی، مشاهده رفتار و استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد است.

چگونه اختلالات شخصیت را عوض کنیم؟

اصلاح اختلالات شخصیت به درمان طولانی‌مدت نیاز دارد که اغلب شامل روان‌درمانی به‌ویژه درمان شناختی-رفتاری یا روان‌پویشی، آموزش مهارت‌های اجتماعی و در برخی موارد دارودرمانی برای کنترل علائم همراه می‌شود.