دیابت کودکان؛ نشانه‌ها، علت‌ها و راهنمای کامل والدین

دیابت کودکان چیست؟

دیابت کودکان، به دیابت نوع ۱ (T1D) اشاره دارد که در دوران کودکی ایجاد می‌شود. این نوع از دیابت، یکی از بیماری‌های شایع و مزمن در کودکان است که در آن بدن توانایی تولید انسولین را از دست می‌دهد.

انسولین هورمونی است که قند خون را تنظیم و به سلول‌ها کمک می‌کند تا گلوکز را برای تولید انرژی استفاده کنند. در کودکان مبتلا به دیابت نوع ۱، سیستم ایمنی به اشتباه به سلول‌های تولیدکننده انسولین در لوزالمعده حمله می‌کند و آن‌ها را از بین می‌برد. در نتیجه، قند در خون در بدن کودک تجمع کرده و سطح آن بالا می‌رود؛ در اثر این عارضه ممکن است اندام‌های بدن کودک آسیب ببیند.

دیابت در کودکان از چه سنی شروع می‌شود؟

کودک ممکن است در هر سنی به دیابت نوع ۱ مبتلا شود، اما بیشتر کودکان در حدود ۵ سالگی یا اوایل بلوغ یعنی از ۱۰ تا ۱۴ سالگی، تشخیص داده می‌شوند.

میانگین سن تشخیص دیابت نوع ۱، حدود ۱۳ سال است و در ۸۵٪ از موارد، این بیماری در افراد زیر ۲۰ سال دیده می‌شود. تعداد مبتلایان ۰ تا ۱۹ سال به دیابت نوع 1 در ایران در سال ۲۰۲۱ بر اساس گزارش IDF، برابر با ۸.۲ در هر ۱۰۰۰ نفر اعلام شده است.

علائم دیابت کودکان چیست؟

علائم دیابت نوع ۱ در کودکان، غالبا در ابتدا خفیف است و سپس طی روزها، هفته‌ها یا ماه‌ها بدتر می‌شود. علائم دیابت در رده سنی کودک، شامل موارد زیر است:

• احساس تشنگی بیش از حد
• ادرار مکرر و شب ادراری
• کاهش وزن بدون دلیل (حتی اگر به نظر می‌رسد خوب یا حتی زیاد غذا می‌خورند)
• گرسنگی بیش از حد
• خستگی
• تاری دید
• زخم‌ها یا جراحت‌هایی که دیر بهبود می‌یابند
• عفونت‌های قارچی واژینال

توجه! علائم دیابت در کودکان زیر 3 سال همین موارد است؛ کودکان آموزش‌دیده برای دستشویی ممکن است دوباره دچار شب ادراری شوند یا نوزادان ممکن است پوشک خود را خیلی سریع خیس کنند.

علائم دیابت نوزادان

علائم دیابت در نوزادان (به‌ویژه دیابت نوزادی که نادر است)، می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تکرر ادرار غیرطبیعی (خیس شدن مداوم پوشک)
• تشنگی زیاد یا مکیدن مداوم شیشه یا سینه
• کاهش وزن یا عدم افزایش وزن
• بی‌قراری، گریه غیرعادی یا خواب‌آلودگی
• کم‌آبی بدن (خشکی دهان، پوست خشک)
• بوی میوه‌ای نفس (در موارد شدید)
• عفونت‌های مکرر یا دیر خوب شدن آن‌ها
• استفراغ یا تنفس سریع (در شرایط اورژانسی)

علائم دیابت در کودکان زیر ۵ سال

نشانه های دیابت در کودکان زیر ۵ سال معمولا به‌صورت ناگهانی و با شدت بیشتر بروز می‌کند. این علائم شامل تشنگی شدید، تکرر ادرار یا خیس کردن مکرر لباس، کاهش وزن یا عدم وزن‌گیری، خستگی غیرعادی، بی‌قراری، تاری دید و افزایش اشتها است.

در موارد شدید ممکن است احساس بوی میوه‌ای در نفس، استفراغ یا تنفس سریع دیده شود که نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد. شب ادراری و دیابت کودکان هم کاملا به هم مرتبط بوده و بسیاری از کودکان دیابتی آن را تجربه می‌کنند.

دیابت بی مزه در کودکان

دیابت بی مزه در کودکان یک اختلال نادر هورمونی است که به دلیل کمبود یا عدم پاسخ مناسب بدن به هورمون ضدادراری (ADH) رخ می‌دهد. این بیماری باعث تشنگی شدید، پرادراری، کم‌آبی بدن و اختلال رشد می‌شود و برخلاف دیابت شیرین، هیچ ارتباطی با افزایش قند خون ندارد.

علت دیابت کودکان چیست؟

دیابت در کودکان عمدتا تحت تأثیر عوامل ژنتیکی و محرک‌های محیطی است. دیابت نوع ۱، یک بیماری خودایمنی است که معمولاً در کودکانی با استعداد ژنتیکی ابتلا به این بیماری، بیشتر دیده می‌شود.
با این حال، تنها وجود ژن برای ابتلای کودک به دیابت کافی نیست؛ عواملی مثل ویروس‌ها، رژیم غذایی، باکتری‌های بدن یا حتی موادی که مادر در دوران بارداری در معرض آن‌ها قرار گرفته، می‌توانند محرک شروع این بیماری در کودک باشند.

در دیابت نوع ۲، نیز سابقه خانوادگی نقش پررنگی دارد. بیش از ۷۵٪ از کودکان مبتلا، یکی از بستگان نزدیک خود را دارند که به این بیماری دچار است. این موضوع می‌تواند ناشی از عوامل ژنتیکی یا سبک زندگی مشابه باشد. یکی از علل دیابت نوع ۲ در نوجوانان، چاقی و نداشتن سبک زندگی سالم است.

وجود چه عواملی کودک را بیشتر مستعد ابتلا به دیابت می‌کند؟

عوامل خطر دیابت نوع ۱ در کودکان، شامل سابقه خانوادگی و جنسیت است و در مقابل، علت دیابت ناگهانی در کودکان شامل محرک‌های محیطی هم می‌شود.

همچنین اگر والدین یا یکی از خواهر و برادرها مبتلا باشند، احتمال ابتلا کمی افزایش می‌یابد؛ از این رو آزمایش‌های غربالگری برای خویشاوندان نزدیک توصیه می‌شود.

لازم به ذکر است که امکان بروز این بیماری در دوقلوهای همسان، بسیار بالاتر است. همچنین پسران کمی بیشتر از دختران در معرض این بیماری قرار دارند.

برای بررسی بیشتر عوامل خطری که موجب دیابت در کودکان می‌شود و همچنین راه‌های پیشگیری از آن، مطلب زیر را مطالعه کنید:

چه فاکتورهایی ریسک بروز دیابت در کودکان را افزایش می‌دهد؟

وجود یک یا چند مورد از فاکتورهای زیر در کودک، می‌توانند ریسک بروز دیابت در کودکان را افزایش دهند:

• سابقه خانوادگی دیابت نوع ۱ یا نوع ۲
• اختلالات خودایمنی (افزایش خطر دیابت نوع ۱)
• اضافه‌وزن و چاقی در کودکی
• کم‌تحرکی و سبک زندگی بی‌تحرک
• تغذیه پرکالری و سرشار از قند و چربی‌های ناسالم
• سابقه دیابت بارداری در مادر
• تولد با وزن بالا یا پایین غیرطبیعی
• برخی عوامل ژنتیکی و جهش‌های ارثی (مانند MODY)
• استرس‌های شدید جسمی یا عفونت‌های ویروسی خاص

تشخیص دیابت در کودکان به چه صورت است؟

قند خون نرمال برای کودکان در حالت ناشتا، باید بین 70 تا 100 میلی‌گرم در دسی‌لیتر و دو ساعت بعد از غذا کمتر از 140 میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد.

دیابت در کودک زمانی تشخیص داده می‌شود که یکی از شرایط زیر وجود داشته باشد:

• قند خون ناشتا ۱۲۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر
• قند خون تصادفی ۲۰۰ میلی‌گرم یا بیشتر همراه با علائم
• قند خون ۲۰۰ میلی‌گرم یا بیشتر، دو ساعت بعد از آزمایش OGTT
• HbA1c برابر ۶.۵ درصد یا بیشتر

معمولا اگر نتیجه مشکوک باشد، پزشک برای اطمینان دوباره آزمایش را تکرار یا آزمایش دیگری انجام می‌دهد.

اگر سابقه خانوادگی یا علائم نشان‌دهنده دیابت نوع ۱ باشد، پزشک ممکن است آزمایش‌های آنتی‌بادی انجام دهد تا تشخیص را قطعی کند.

برای بررسی سلامت کلی کودک و جلوگیری از عوارضی مثل کتواسیدوز دیابتی (DKA) در اثر دیابت، آزمایش‌های اضافی مانند بررسی متابولیسم، ادرار یا گازهای خون ممکن است لازم باشد. همچنین غربالگری برای بیماری‌های مرتبط مثل مشکلات تیروئید یا سلیاک توصیه می‌شود.

آزمایش‌های تشخیص دیابت کودکان کدامند؟

برای بررسی دیابت در کودک، پزشک معمولاً از آزمایش خون استفاده می‌کند. بسته به شرایط، ممکن است یکی از این آزمایش‌ها انجام شود:

• آزمایش قند خون ناشتا، بعد از حداقل ۸ ساعت بدون خوردن یا نوشیدن
• آزمایش قند خون تصادفی در هر زمان از روز، بدون نیاز به ناشتا بودن
• آزمایش تحمل گلوکز (OGTT) که در حالت ناشتایی با نوشیدن یک محلول شیرین انجام می‌شود و بعد از ۲ ساعت قند خونش اندازه‌گیری می‌شود.
• آزمایش HbA1c برای بررسی میانگین قند خون در سه ماه گذشته است و نیازی به ناشتا بودن ندارد.

دیابت کودکان چگونه درمان می‌شود؟

هدف اصلی از درمان دیابت کودکان درمان دار، حفظ قند خون در محدوده طبیعی برای پیشگیری از عوارض و ارتقای سلامت کلی است. برای درمان این عارضه در کودکان، از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

انسولین درمانی

انسولین، پایه درمان دیابت نوع ۱ است زیرا پانکراس کودکان مبتلا به دیابت، انسولین تولید نمی‌کند. انسولین می‌تواند سریع، کوتاه‌الاثر، میان‌اثر یا طولانی‌الاثر باشد. همچنین دوز و زمان تجویز انسولین، بر اساس نیاز هر کودک تنظیم می‌شود. انسولین از طریق تزریق یا پمپ انسولین مصرف می‌شود و کنترل دقیق آن ضروری است.

انواع مختلفی از انسولین وجود دارد که در مطلب زیر ما آنها را مورد بررسی قرار دادیم:

مدیریت رژیم غذایی

رژیم غذایی متعادل نقش مهمی در کنترل قند خون دارد. مصرف میوه، سبزیجات، غلات کامل، پروتئین‌های کم‌چرب و چربی‌های سالم به همراه شمارش کربوهیدرات‌ها به مدیریت بهتر سطح قند کمک می‌کند. برنامه غذایی باید با همکاری متخصص تغذیه برای هر کودک شخصی‌سازی شود.

فعالیت بدنی منظم

ورزش منظم حساسیت به انسولین را افزایش داده و به کنترل قند خون کمک می‌کند. فعالیت‌های هوازی، قدرتی و انعطاف‌پذیری برای کودکان مبتلا توصیه می‌شود. کنترل قند خون قبل، حین و بعد از ورزش برای تنظیم انسولین و تغذیه ضروری است.

اگر به دنبال شروع ورزش و فعالیت بدنی هستید، مقاله زیر می‌تواند راهنمای مناسبی برای شروع باشد:

درمان دارویی دیابت کودکان

در برخی موارد، پزشکان ممکن است از داروی متفورمین برای کنترل قند خون استفاده کنند، به‌ویژه وقتی نیاز به روش درمان تکمیلی وجود دارد.

متفورمین پیوسته رهش 1000 قرص پیوسته رهش خوراکی 1000 mg خرید

قرص ویلداگلیپتین 50 mg خرید

قرص رهامت-اس 50 mg/1000 mg خرید

قرص سیگومت 50 mg/500 mg خرید

قرص جاردی پلاس 5 mg/500 mg خرید

قرص آوانومت پیوسته رهش 5 mg/2.5 mg/1000 mg خرید

دیابت در کودکان و تغذیه آنها

کودکان مبتلا به دیابت باید رژیم غذایی سالمی داشته باشند تا قند خونشان بعد از غذا ناگهان بالا نرود. شاخص گلیسمی یا سرعت بالا رفتن قند خون بعد از خوردن غذا و بار گلیسمی، دو معیار مهم هستند که کیفیت و کمیت مواد غذایی مصرفی در وعده‌های غذایی را ارزیابی می‌کنند.

تحقیقات جدید نشان می‌دهد غذاهای با شاخص گلیسمی پایین کمک می‌کنند قند خون ثابت‌تر بماند و از افزایش ناگهانی آن جلوگیری شود. البته رعایت این رژیم برای بچه‌ها سخت است.

بهترین روش این است که بیشتر از غذاهای با شاخص گلیسمی پایین استفاده شود و مصرف غذاهای با شاخص متوسط و بالا کمتر باشد.

رژیم غذایی مناسب کودکان دیابتی

بهترین تغذیه کودک دیابتی به شرح زیر است:

عوارض دیابت در کودکان چیست؟

اگر دیابت در کودکان به‌طور درست کنترل نشود، می‌تواند باعث بروز عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت شود.

عوارض کوتاه‌مدت دیابت در کودکان، شامل موارد زیر است:

• تپش قلب
• افت قند خون (هیپوگلیسمی)
• تعریق زیاد
• رنگ‌پریدگی پوست
• اضطراب و بی‌قراری
• بی‌حسی در لب‌ها و نوک انگشتان دست و پا
• خواب‌آلودگی و خستگی
• گیجی یا ضعف عمومی
• سردرد
• کاهش وزن بی‌دلیل
• نامفهوم صحبت کردن
• درد شکم
• خشکی پوست
• مشکلات دهان و دندان

در صورت کنترل نشدن قند خون، احتمال بروز عوارض بلندمدت و مشکلات جدی‌تری مانند موارد زیر وجود دارد:

• آسیب به اعصاب
• اختلال در سیستم قلبی و عروقی
• بیماری‌های چشمی
• آسیب به کلیه‌ها و کبد

برای شناخت علائم پوستی که ممکن است ناشی از دیابت کودکان باشند، مطالعه مطلب زیر توصیه می‌شود:

چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟

کودکان مبتلا به دیابت نوع ۱ که انسولین کافی دریافت نمی‌کنند، ممکن است دچار کتواسیدوز دیابتی (DKA) شوند که یک وضعیت اورژانسی پزشکی است.

اگر کودک شما هر یک از علائم زیر را دارد، فوراً با 115 تماس بگیرید و او را به اورژانس ببرید:

آیا پیشگیری از دیابت در کودکان ممکن است؟

در حال حاضر امکان پیشگیری از دیابت نوع ۱ وجود ندارد، اما دیابت نوع ۲ تا حد زیادی قابل پیشگیری است. اقدامات زیر، می‌تواند به پیشگیری از دیابت نوع ۲ در کودکی کمک کند:

• حفظ وزن متعادل کودک: اضافه وزن خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهد، زیرا احتمال مقاومت به انسولین را بالا می‌برد.
• فعال ماندن کودک: فعالیت بدنی مقاومت به انسولین را کاهش می‌دهد و به مدیریت فشار خون کمک می‌کند.
• محدود کردن غذاهای چرب و ناسالم و نوشیدنی‌های شیرین در رژیم غذایی کودک: مصرف زیاد غذاهای پرقند می‌تواند منجر به افزایش وزن و مشکلات عملکرد انسولین شود. رژیم غذایی متعادل و غنی از مواد مغذی با مقدار زیادی ویتامین، فیبر و پروتئین‌های کم‌چرب، خطر دیابت نوع ۲ را کاهش می‌دهد.

اگر کودک دیابتی دارید، به این چند نکته توجه کنید

اگر فرزندتان به دیابت مبتلاست، حتما به نکات زیر توجه کنید:

• آموزش کودک؛ به او یاد دهید چگونه قند خونش را کنترل کند و انسولین تزریق یا پمپ انسولین را استفاده کند.
• آمادگی برای اضطراری؛ همیشه خوراکی شیرین همراه داشته باشید تا در صورت افت قند خون سریع استفاده شود.
• حمایت عاطفی؛ با کودک صحبت کنید، به احساساتش گوش دهید و در صورت نیاز از مشاور کمک بگیرید.
• همکاری با مدرسه؛ معلمان و کادر مدرسه را از نیازهای کودک آگاه کنید تا هنگام نیاز کمک کنند.
• انعطاف در تغذیه؛ روی رژیم سالم و متعادل تمرکز کنید و یادگیری محاسبه انسولین نسبت به کربوهیدرات را تشویق کنید تا خطر اختلال خوردن کاهش یابد.

هشدار! مصرف بیش از حد انسولین باعث افت قند خون و علائم آن می‌شود؛ کمبود انسولین نیز علائم دیابت مانند تشنگی، ادرار زیاد و کاهش وزن را بازمی‌گرداند.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

کودکان مبتلا به دیابت نوع ۱ می‌توانند زندگی طولانی، سالم و رضایت‌بخشی داشته باشند. آن‌ها ممکن است نیاز به مراقبت بیشتر و همچنین حمایت بیشتر نسبت به کودکان بدون دیابت داشته باشند؛ اما باید بدانید که این یک بیماری قابل مدیریت است. با برنامه مراقبت و حمایت مناسب، هیچ دلیلی وجود ندارد که کودکان دیابتی نتوانند زندگی سالم و شادی داشته باشند.

چکاپ‌های منظم برای تشخیص و درمان زودهنگام دیابت در کودکان بسیار مهم هستند. اگر در مورد سلامت کودک خود نگرانی دارید، با پزشک کودکتان مشورت کنید.

اگر سوالی دارید، در بخش نظرات بنویسید و با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول

آیا دیابت نوع ۱ در کودکان قابل پیشگیری است؟

خیر. دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است و در حال حاضر راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری قطعی از آن وجود ندارد.

آیا دیابت کودکان با بزرگ شدن آن‌ها درمان می‌شود؟

خیر. دیابت نوع ۱ درمان قطعی ندارد و مادام‌العمر است، اما با انسولین، تغذیه مناسب و پایش منظم می‌توان آن را به‌خوبی کنترل کرد.

قند خون نرمال برای کودک چقدر است؟

قند خون ناشتا 70 تا 100 و قند خون دو ساعت بعد از غذا کمتر از 140 میلی‌گرم در دسی‌لیتر نرمال محسوب می‌شود.

با مدرسه فرزندم در مورد دیابت او چگونه صحبت کنم؟

وضعیت دیابت، علائم افت و افزایش قند خون، زمان غذا و اقدامات اورژانسی را شفاف به معلم و مسئولان مدرسه توضیح دهید.

آیا استرس می‌تواند باعث بروز دیابت در کودک شود؟

استرس به‌تنهایی علت دیابت نیست، اما می‌تواند شروع علائم دیابت نوع ۱ را در کودکان مستعد ژنتیکی سرعت بخشد.

قند بچه بالا باشه چی میشه؟

قند خون بالا می‌تواند باعث تشنگی، تکرر ادرار، خستگی و در صورت تداوم، عوارض جدی مانند آسیب کلیه و چشم شود.

دیابت کودکان باید چند باشد؟

قند خون نرمال کودک شامل ناشتا ۷۰ تا ۱۰۰ و دو ساعت بعد از غذا کمتر از ۱۴۰ است؛ اعداد بالاتر نیاز به بررسی پزشکی و آزمایش‌های تکمیلی دارند.

علائم دیابت در کودکان۶ سال چیست؟

تشنگی زیاد، تکرر ادرار، کاهش وزن، خستگی، گرسنگی مداوم، تاری دید و شب‌ادراری از علائم شایع دیابت در کودکان شش‌ساله هستند.

علائم دیابت در کودکان زیر 3 چیست؟

ادرار زیاد، پوشک خیس مداوم، تشنگی غیرعادی، کاهش وزن، بی‌قراری، عفونت‌های مکرر و بوی میوه‌ای نفس می‌تواند نشانه دیابت باشد.

دیابت کودکان قابل درمان است؟

دیابت نوع ۱ درمان قطعی ندارد، اما با انسولین، تغذیه مناسب، آموزش خانواده و پایش منظم قند خون می‌توان آن را به‌خوبی کنترل کرد.