علائم استرس پس از سانحه (PTSD) چیست؟ نشانه‌های روانی و جسمی این اختلال

علائم اصلی PTSD

علائم اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر زندگی روزمره شما داشته باشد. در بیشتر موارد، علائم در طول ماه اول پس از یک رویداد آسیب‌زا (تروما) ایجاد می‌شوند. اما در تعداد کمی از موارد، ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها تأخیر تا بروز علائم وجود داشته باشد.

برخی از افراد مبتلا به PTSD دوره‌های طولانی را با علائم کمتر سپری می‌کنند و به دنبال آن در دوره‌هایی علائمشان بدتر می‌شود. برخی دیگر از افراد، به طور مداوم علائم شدید دارند. دوره این اختلال نیز فرد به فرد متفاوت است. برخی افراد حدود 6 ماه درگیر آن باشند و برخی دیگر یک سال یا بیشتر.

برای اینکه تشخیص PTSD داده شود، علائم باید بیش از یک ماه طول کشیده باشد و شدت علائم در حدی باشد که روی زندگی روزمره، روابط و کار تاثیر گذاشته باشد.

علائم خاص PTSD ممکن است بین افراد مختلف، متفاوت باشد؛ اما به طور کلی در چهار گروه دسته بندی می‌شوند که در ادامه به توضیح آن‌ها می‌پردازیم.

متن انگلیسی:

Each person’s experience of PTSD is unique to them. You might have experienced a similar type of trauma to someone else, yet be affected in different ways.

ترجمه متن:

تجربه هر فرد از اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) منحصر به فرد است. ممکن است شما و یک نفر، یک آسیب را تجربه کرده باشید ولی واکنشتان باهم متفاوت باشد. (منبع)

علائم رایج پی تی اس تی PTSD چیست؟

این موارد، برخی از علائم و نشانه‌های رایجی هستند که ممکن است آن‌ها را تجربه کنید. تجربه هر فرد متفاوت است، بنابراین ممکن است برخی، هیچ یا همه این موارد را داشته باشید.

تجربه مجدد

تجربه مجدد، رایج‌ترین علامت PTSD است. تجربه مجدد زمانی است که به صورت غیرارادی و به وضوح، رویداد آسیب‌زا برایتان به شکل موارد زیر دوباره زنده می‌شود:

• فلاش بک (بازگشت به گذشته): تکرار یک رویداد آسیب‌زا، طوری که انگار دوباره اتفاق افتاده است.
• کابوس‌های شبانه درباره آن اتفاق
• پریشانی عاطفی شدید یا واکنش‌های فیزیکی به چیزی که شما را به یاد یک رویداد آسیب‌زا می‌اندازد.
• خاطرات ناخواسته و ناراحت‌کننده از یک رویداد آسیب‌زا که بارها و بارها برمی‌گردند.

برخی افراد دائماً در مورد تجربه خود افکار منفی دارند و مرتباً از خود سوالاتی می‌پرسند که مانع از کنار آمدن آن‌ها با آن اتفاق می‌شود.

به عنوان مثال، ممکن است از خود بپرسند که چرا این اتفاق برای آن‌ها رخ داده و آیا می‌توانستند کاری برای جلوگیری از آن انجام دهند یا نه. این می‌تواند منجر به احساس گناه یا شرم شود.

اجتناب

تلاش برای جلوگیری از یادآوری رویداد آسیب‌زا، یکی دیگر از علائم کلیدی اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است.

• اجتناب از یادآورهای وقایع آسیب‌زا، مانند افراد، مکان‌ها، فعالیت‌ها، اشیا و موقعیت‌ها
• اجتناب از یادآوری یا فکر کردن به رویداد آسیب‌زا
• اجتناب از صحبت کردن در مورد آن رویداد یا احساستان نسبت به آن
• تلاش برای بی‎‌احساسی، برای کنار آمدن با احساسات
• تلاش برای مدام مشغول نگه داشتن خود
• مصرف الکل یا مواد مخدر برای اجتناب از به یاد آوردن خاطرات

این کارها می‌تواند منجر به انزوا و گوشه‌گیری فرد شود و همچنین ممکن است باعث شود از دنبال کردن فعالیت‌هایی که قبلاً از آن‌ها لذت می‌بردند، دست بکشند.

تغییرات منفی در شناخت و خلق و خو

علائم تغییرات منفی در تفکر و خلق و خو ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• افکار منفی در مورد خود، دیگران یا جهان
• احساسات منفی مداوم ترس، سرزنش، گناه، خشم یا شرم
• مشکلات حافظه، از جمله به یاد نیاوردن جنبه‌های مهم یک رویداد آسیب‌زا
• احساس جدایی از خانواده و دوستان
• علاقه نداشتن به فعالیت‌هایی که زمانی از آنها لذت می‌بردید
• دشواری در تجربه و حس کردن احساسات مثبت
• بی‌حس شدن یا کرختی عاطفی

تغییرات در واکنش‌های جسمی و عاطفی (برانگیختگی)

علائم تغییرات در واکنش‌های جسمی و عاطفی، که علائم برانگیختگی نیز نامیده می‌شوند، ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• به راحتی وحشت‌زده شدن
• همیشه در حالت آماده‌باش یا گوش به زنگ بودن برای خطر
• رفتار خود تخریبی، مانند نوشیدن بیش از حد الکل یا رانندگی با سرعت زیاد
• مشکل در خواب
• مشکل در تمرکز
• تحریک‌پذیری، طغیان خشم یا رفتار پرخاشگرانه
• واکنش‌های جسمی، مانند تعریق، تنفس سریع، ضربان قلب سریع یا لرزش

نشانه‌‌های بازگشت به حادثه (Intrusive Symptoms)

یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم PTSD، بازگشت مکرر و ناخواسته ذهن به تجربه آسیب‌زا است. در این وضعیت، فرد بدون آن‌که بخواهد، صحنه‌ها، تصاویر، صداها یا احساسات مرتبط با رویداد را بارها در ذهن خود تجربه می‌کند. این بازگشت می‌تواند به شکل خاطرات مزاحم، فلش‌بک، یا رؤیاهای آشفته ظاهر شود و احساس کند حادثه دوباره در حال رخ دادن است. در اختلال استرس پس از سانحه، چنین تجربه‌هایی معمولاً با اضطراب شدید، تپش قلب، تعریق، تنش عضلانی و سایر نشانه‌های جسمی PTSD همراه می‌شوند. بسیاری از مبتلایان هم‌زمان دچار نشخوار فکری درباره حادثه، پیامدهای آن و احساس ناتوانی در رهایی از خاطرات دردناک می‌شوند که این وضعیت فشار روانی را تشدید می‌کند. این دسته از نشانه ‌های PTSD معمولاً باعث اختلال در خواب، تمرکز و احساس امنیت روانی فرد می‌شود.

رفتارهای اجتنابی در PTSD

رفتارهای اجتنابی از مهم‌ترین پاسخ‌های روانی در اختلال اضطراب پس از سانحه به شمار می‌آیند. فرد مبتلا معمولاً تلاش می‌کند از هر چیزی که یادآور حادثه باشد فاصله بگیرد؛ از جمله مکان‌ها، اشخاص، گفتگوها، تصاویر، صداها یا حتی افکاری که او را به تجربه آسیب‌زا نزدیک می‌کنند. این اجتناب در کوتاه‌مدت ممکن است به کاهش فشار روانی کمک کند، اما در بلندمدت می‌تواند باعث تثبیت ترس و تداوم علائم اضطرابی پس از تروما شود. در بسیاری از موارد، فرد از حضور در جمع، مواجهه با موقعیت‌های مشابه یا صحبت درباره اتفاقی که رخ داده خودداری می‌کند و همین مسئله روابط اجتماعی و عملکرد روزمره او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. گاهی نیز اجتناب به شکل بی‌حسی عاطفی، دوری از احساسات یا تلاش برای سرکوب کامل خاطرات بروز می‌کند که خود بخشی از نشانه‌های روانی حادثه محسوب می‌شود.

تغییرات خلقی و شناختی

از دیگر نشانه ‌های PTSD می‌توان به تغییرات قابل توجه در خلق، احساسات و فرایندهای شناختی اشاره کرد. فرد ممکن است پس از تجربه رویداد آسیب‌زا، دچار احساس مداوم غم، ناامیدی، گناه، شرم یا بی‌ارزشی شود و نگاه او به خود، دیگران و جهان منفی‌تر از گذشته گردد. در برخی موارد، مبتلایان توانایی تجربه احساسات مثبت را تا حدی از دست می‌دهند و نسبت به فعالیت‌ها، روابط یا آینده بی‌علاقه می‌شوند. اختلال در تمرکز، کاهش حافظه، دشواری در تصمیم‌گیری و تفسیر تهدیدآمیز از موقعیت‌های عادی نیز از جمله تغییرات شناختی شایع هستند. این وضعیت می‌تواند با علائم اضطراب، بی‌قراری ذهنی و احساس ناپایداری روانی همراه باشد. در واقع، بسیاری از نشانه‌های روانی حادثه در این بخش ظاهر می‌شوند و نشان می‌دهند که تروما تنها یک خاطره دردناک نیست، بلکه می‌تواند ساختار هیجانی و شناختی فرد را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

علائم برانگیختگی و گوش‌به‌زنگی

برانگیختگی بیش از حد و حالت مداوم گوش‌به‌زنگی از مهم‌ترین علائم PTSD هستند. فرد مبتلا ممکن است همواره در وضعیت آماده‌باش روانی و جسمی قرار داشته باشد، به‌گونه‌ای که کوچک‌ترین صدا، حرکت یا تغییر محیطی برای او تهدیدآمیز به نظر برسد. این حالت اغلب با تحریک‌پذیری، زودرنجی، بی‌خوابی، مشکل در تمرکز، واکنش شدید به محرک‌های ناگهانی و احساس خطر دائمی همراه است. در کنار این موارد، نشانه‌های جسمی PTSD مانند تپش قلب، تعریق، لرزش، خستگی مزمن و تنش عضلانی نیز ممکن است دیده شود. این بخش از علائم اضطرابی پس از تروما معمولاً کیفیت زندگی فرد را به شدت کاهش می‌دهد و او را در وضعیت فرسودگی ذهنی و بدنی قرار می‌دهد. آگاهی از این حالت‌ها و آشنایی با راه‌های کاهش اضطراب می‌تواند در کنار درمان تخصصی به کنترل بهتر علائم کمک کند.

علائم PTSD در کودکان

PTSD در کودکان ممکن است با الگوهایی متفاوت از بزرگسالان بروز کند، زیرا کودکان همیشه قادر نیستند احساسات و تجربه‌های خود را به‌صورت مستقیم و روشن بیان کنند. در بسیاری از موارد، کودک ترس، اضطراب و آشفتگی خود را از طریق بازی‌های تکراری با محتوای مرتبط با حادثه، کابوس، شب‌ادراری، چسبندگی شدید به والدین، گوشه‌گیری، تحریک‌پذیری یا افت عملکرد تحصیلی نشان می‌دهد. برخی کودکان نیز ممکن است پس از تجربه تروما دچار بازگشت به رفتارهای رشدی پیشین شوند یا نسبت به محیط اطراف بیش از حد حساس و نگران باشند. این وضعیت نشان می‌دهد که نشانه ‌های PTSD در سنین پایین لزوماً به همان شکلی که در بزرگسالان دیده می‌شود ظاهر نمی‌شود و نیازمند ارزیابی دقیق‌تر است.

نشانه‌ های بازگشت به حادثه در کودکان

در کودکان، بازگشت به حادثه همیشه به شکل بیان مستقیم خاطرات آزاردهنده دیده نمی‌شود. گاهی کودک تجربه آسیب‌زا را در قالب نقاشی، بازی‌های تکرارشونده یا رؤیاهای ترسناک بازآفرینی می‌کند. او ممکن است بدون آن‌که بتواند دلیل روشنی ارائه دهد، در موقعیت‌های خاص دچار ترس شدید، گریه، بی‌قراری یا واکنش‌های ناگهانی شود. این نشانه‌ها از مهم‌ترین علائم PTSD در سنین پایین به شمار می‌آیند و می‌توانند نشان‌دهنده ماندگاری اثر روانی حادثه در ذهن کودک باشند.

رفتارهای اجتنابی و تغییرات هیجانی در کودکان

بسیاری از کودکان پس از تجربه حادثه آسیب‌زا، از مکان‌ها، افراد یا موقعیت‌هایی که به‌نوعی یادآور آن رویداد هستند دوری می‌کنند. در کنار این اجتناب، ممکن است دچار تغییرات هیجانی مانند ترس مداوم، غم، زودرنجی، وابستگی شدید، انزوا یا کاهش علاقه به بازی و ارتباط با دیگران شوند. این موارد بخشی از نشانه‌های روانی حادثه در کودکان هستند و اگر ادامه یابند، می‌توانند بر رشد عاطفی، روابط خانوادگی و عملکرد آموزشی کودک اثر منفی بگذارند. تشخیص زودهنگام PTSD در کودکان نقش مهمی در پیشگیری از تداوم مشکلات روانی در سال‌های بعد دارد.

چرا پی تی اس تی PTSD اثرات جسمی دارد؟

به این دلیل که وقتی احساس استرس می‌کنیم، بدن ما هورمون‌هایی به نام کورتیزول و آدرنالین آزاد می‌کند. این مکانیسم خودکار بدن برای پاسخ به یک تهدید است که معمولا پاسخ «ستیز و گریز» نامیده می‌شود.

مطالعات نشان داده‌اند که فرد مبتلا به PTSD وقتی دیگر در معرض خطر نیست، به تولید این هورمون‌ها ادامه می‌دهد، که احتمالا برخی از علائم مانند هوشیاری شدید و به راحتی از جا پریدن ناشی از این مورد باشد.

برخی از افراد همچنین علائم جسمی مشابه علائم اضطراب، مانند سردرد، سرگیجه، درد قفسه سینه و درد معده را تجربه می‌کنند، که باز هم می‌تواند به دلیل تداوم ترشح این هورمون‌ها باشد.

علائم استرس پس از سانحه PTSD بعد از جنگ چیست؟

علائمی که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد، از نشانه‌های استرس پس از سانحه بعد از جنگ هستند:

بازگشت مداوم خاطرات بد

فرد ممکن است دوباره صحنه‌های دردناک جنگ را در ذهن‌ش مرور کند، انگار آن لحظه‌ها دوباره اتفاق می‌افتند. این حالت‌ها معمولاً با صدا، بو، یا تصاویر خاص تحریک می‌شوند.

کابوس‌های شبانه و بی‌خوابی

فرد دچار PTSD اغلب خواب‌های ترسناک می‌بیند و شب‌ها با وحشت از خواب می‌پرد. بسیاری از آن‌ها به‌خاطر ترس از دیدن کابوس، از خوابیدن خودداری می‌کنند.

دوری از مردم و مکان‌ها

ممکن است فرد از مکان‌هایی که یادآور جنگ هستند یا حتی از صحبت درباره‌ی آن اتفاقات، اجتناب کند. این اجتناب می‌تواند شامل فاصله گرفتن از دوستان و خانواده نیز شود.

حساسیت شدید و واکنش بیش از حد

فرد ممکن است به صداهای بلند واکنش شدید نشان دهند. این حالت نوعی آمادگی بیش‌ از حد برای خطر است که حتی در محیط‌های امن هم رخ می‌دهد.

تغییر در احساسات و خلق‌ و خو

افسردگی، احساس گناه، بی‌ارزشی، عصبانیت‌های ناگهانی، و بی‌علاقگی به زندگی روزمره از علائم رایج هستند. بسیاری از مبتلایان دیگر احساس شادی یا امنیت نمی‌کنند.

اختلال استرس پس از سانحه PTSD و سایر مشکلات سلامت روان

تجربه سایر مشکلات سلامت روان در کنار اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) رایج است، که می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• اختلالات اضطرابی
• افسردگی
• اختلالات تجزیه‌ای
• خودآزاری
• افکار خودکشی

اختلال استرس پس از سانحه PTSD در کودکان چگونه است؟

کودکان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه می‌توانند علائمی مشابه بزرگسالان داشته باشند، مانند مشکل در خواب و کابوس‌های ناراحت‌کننده.

مانند بزرگسالان، کودکان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه نیز ممکن است علاقه خود را به فعالیت‌هایی که قبلاً از آن‌ها لذت می‌بردند، از دست بدهند و علائم جسمی مانند سردرد و دل درد داشته باشند.

سایر علائمی که ممکن است در کودکان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه مشاهده کنید عبارتند از:

• رفتار سخت و پرچالش
• اجتناب از چیزهایی که مربوط به رویداد آسیب‌زا است
• بازآفرینی مکرر رویداد آسیب‌زا از طریق بازی

چه زمانی باید برای PTSD به متخصص مراجعه کرد؟

طبیعی است که پس از یک رویداد آسیب‌زا، افکار ناراحت‌کننده و گیج‌کننده‌ای را تجربه کنید، اما در بیشتر افراد، این افکار به طور طبیعی طی چند هفته بهبود می‌یابند.

اگر شما یا فرزندتان حدود ۴ هفته پس از یک رویداد آسیب‌زا هنوز مشکل دارید یا علائم در زندگی روزمره، روابط یا کارتان اختلال ایجاد کرده‌اند، باید به پزشک مراجعه کنید.

پزشک با گرفتن شرح حال دقیق از شما، می‌تواند اختلال را در صورت وجود تشخیص دهد و در صورت نیاز به درمان، شما را به روانپزشک و روانشناس ارجاع دهد.

درصورتی‌که افکار خودکشی دارید، حتما هرچه زودتر به پزشک خودتان یا روانپزشک مراجعه کنید یا با شماره ۱۲۳ تماس بگیرید.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

ممکن است کمک گرفتن برایتان سخت باشد، اما به یاد داشته باشید که PTSD قابل درمان است و درمان با گذشت زمان می‌تواند به شما کمک کند تا احساس بهتری پیدا کنید. با پزشک‌تان درباره گزینه‌های درمان صحبت کنید و یادتان باشد که پزشک و روانشناس می‌توانند برای گذر از این شرایط به شما کمک کنند.

سوالات متداول

چگونه بفهمم دچار PTSD شده‌ام؟

اختلال استرس پس از سانحه معمولاً با مجموعه‌ای از نشانه‌ها مانند یادآوری‌های ناخواسته و مکرر از رویداد آسیب‌زا، کابوس‌های مرتبط با حادثه، اضطراب و ترس شدید، اجتناب از مکان‌ها یا موقعیت‌های یادآور حادثه، تحریک‌پذیری، و مشکلات خواب یا تمرکز شناخته می‌شود. اگر این علائم برای مدتی ادامه داشته باشند و باعث اختلال در عملکرد روزمره، روابط اجتماعی یا احساس امنیت فرد شوند، احتمال ابتلا به PTSD وجود دارد و ارزیابی توسط متخصص سلامت روان می‌تواند به تشخیص دقیق کمک کند.

آیا PTSD فقط پس از حوادث شدید رخ می‌دهد؟

PTSD معمولاً در پی تجربه یا مشاهده رویدادهایی ایجاد می‌شود که برای فرد بسیار تهدیدکننده یا آسیب‌زا بوده‌اند؛ مانند جنگ، خشونت، تصادف‌های جدی یا بلایای طبیعی. با این حال، شدت تجربه برای افراد مختلف متفاوت است و برخی افراد ممکن است در واکنش به رویدادهایی که از نظر دیگران کمتر شدید به نظر می‌رسند نیز علائم این اختلال را تجربه کنند. بنابراین درک فرد از تهدید و میزان تأثیر روانی حادثه نقش مهمی در بروز این اختلال دارد.

علائم PTSD در کودکان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟

کودکان مبتلا به PTSD ممکن است نشانه‌هایی متفاوت از بزرگسالان نشان دهند. آن‌ها گاهی قادر به بیان مستقیم احساسات یا تجربه‌های خود نیستند و ممکن است اضطراب و ترس خود را از طریق بازی‌های تکراری مرتبط با حادثه، کابوس‌های شبانه، چسبندگی بیش از حد به والدین، پرخاشگری، یا پسرفت در برخی رفتارهای رشدی نشان دهند. در حالی که بزرگسالان بیشتر درباره خاطرات آزاردهنده، اجتناب از محرک‌های یادآور حادثه و مشکلات هیجانی و شناختی گزارش می‌دهند.

چه زمانی باید برای علائم PTSD به روان‌درمانگر مراجعه کرد؟

زمانی که علائم مرتبط با یک رویداد آسیب‌زا برای مدتی ادامه پیدا کنند، شدت آن‌ها کاهش نیابد یا باعث اختلال در خواب، روابط اجتماعی، کار یا تحصیل شوند، مراجعه به روان‌درمانگر توصیه می‌شود. همچنین اگر فرد دچار اضطراب شدید، کابوس‌های مکرر، احساس بی‌ثباتی هیجانی یا اجتناب گسترده از موقعیت‌های روزمره شده باشد، دریافت کمک حرفه‌ای می‌تواند به ارزیابی دقیق، مدیریت علائم و بهبود وضعیت روانی کمک کند.