رابطه مستقیم چاقی با دیابت نوع دو؛ چگونه وزن خود را مدیریت کنیم؟
بین چاقی و دیابت نوع ۲ ارتباط نزدیکی وجود دارد اما همیشه چاقی و دیابت تیپ 2، به هم مرتبط نیستند! چاقی یکی از عوامل خطر اصلی ابتلای قطعی و پیشرفت این بیماری است و میتواند شرایط را پیچیده کند اما وجود عوامل دیگری همچون ژنتیک و سابقه خانوادگی، استرس با حتی سلامت دستگاه گوارش نیز میتواند ارتباط این دو را پیچیده یا سادهتر کند.
از طرفی دیگر با حفظ وزن مناسب و ایجاد تغییراتی در سبک زندگی، میتوان روند پیشرفت دیابت را کُند یا از بروز آن جلوگیری کرد.
در این مطلب از دارو دات کام، به بررسی رابطه بین چاقی و دیابت نوع 2 و راههای کنترل آن پرداختهایم.
آیا دیابت باعث چاقی میشود؟
دیابت به خودی خود مستقیما باعث چاقی نمیشود اما بین چاقی و دیابت نوع دو یک رابطه نزدیک و دوطرفه وجود دارد. چاقی، به ویژه تجمع چربی در ناحیه شکمی، یکی از عوامل اصلی در بروز و پیشرفت دیابت نوع ۲ است.
شاخص توده بدنی (BMI) با احتمال ابتلا به دیابت ارتباط مستقیم دارد.
افرادی که چاق هستند، حدود هفت برابر بیشتر از افراد با وزن سالم در معرض ابتلا به دیابت قرار دارند و افراد دارای اضافهوزن نیز حدود سه برابر بیشتر در خطر هستند.
Excess body weight significantly increases the lifetime risk of T2D, from 7% to 70% in men and from 12% to 74% in women, as BMI increases
افزایش وزن بدن به طور قابل توجهی خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را میدهد؛ این خطر با بالا رفتن شاخص توده بدنی (BMI) در مردان از ۷٪ به ۷۰٪ و در زنان از ۱۲٪ به ۷۴٪ میرسد. (منبع)
اضافه وزن و چربی اضافی بدن باعث ایجاد التهاب مزمن میشوند که منجر به مقاومت به انسولین میگردد؛ یعنی سلولها دیگر به انسولین پاسخ مناسبی نمیدهند و گلوکز خون به راحتی وارد سلولها نمیشود. در نتیجه لوزالمعده انسولین بیشتری تولید میکند اما به مرور زمان توانایی خود را از دست میدهد و قند خون افزایش مییابد.
مقاومت به انسولین، بهعنوان ویژگی مشترک چاقی و دیابت نوع ۲، علت اصلی ارتباط نزدیک این دو وضعیت است.
آیا همه افراد چاق به دیابت مبتلا میشوند؟
خیر؛ چاقی خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را تا ۷ برابر افزایش میدهد؛ اما همه افراد چاق دچار این بیماری نمیشوند. عوامل دیگری مانند موارد زیر میتوانند در ابتلا به دیابت نوع دو نقش داشته باشند:
- سابقه خانوادگی
- رژیم غذایی
- میزان فعالیت بدنی
- استرس
- سلامت دستگاه گوارش
همچنین، چاقی در دیابت نوع ۱ میتواند به مقاومت به انسولین، دیسلیپیدمی (اختلال چربی خون) و عوارض قلبی-متابولیک منجر شود.
آیا قرص قند باعث چاقی میشود؟
برخی داروهای مورد استفاده در درمان دیابت نوع ۲ میتوانند اثرات متفاوتی بر وزن داشته باشند. داروهایی مانند انسولین و برخی سولفونیل اورهها ممکن است باعث افزایش وزن شوند، زیرا سطح انسولین در بدن افزایش یافته و ذخیره چربی را تسهیل میکند.
در مقابل، داروهای جدیدتری مانند آگونیستهای GLP-1 همچون اوزمپیک یا مانجارو و متفورمین معمولا وزن را افزایش نمیدهند و حتی میتوانند به کاهش وزن کمک کنند. بنابراین اثر داروها بر وزن به نوع دارو، دوز مصرف و پاسخ فرد بستگی دارد.
علائم وجود دیابت در افراد چاق کدامند؟
دیابت نوع 2 در افراد چاق با علائم زیر ظاهر میشود:
- احساس خستگی مداوم و ضعف
- تشنگی بیش از حد
- تاری دید و افت کیفیت دید
- تکرر ادرار
- سوزن سوزن شدن دست و پاها
- دیر خوب شدن زخمها
- خشکی، ترکخوردگی و خارش پوست
- عفونتهای مکرر
علائم وجود دیابت در افراد چاق
افراد چاق ممکن است علائم دیابت را دیرتر تجربه کنند اما نشانههای شایع شامل تشنگی بیش از حد، افزایش دفعات ادرار، خستگی مفرط، تاری دید و عفونتهای مکرر هستند.
کاهش وزن غیرقابل توضیح و بهبود کند زخمها نیز میتواند نشانهای از دیابت در این گروه باشد. در برخی موارد، بیماری تنها با آزمایش خون تشخیص داده میشود زیرا علائم ممکن است با اثرات چاقی و اختلالات متابولیک آن ترکیب شود.
کدام نوع چاقی برای دیابت خطرناکتر است؟
چاقی مرکزی یا شکمی خطرناکتر از چاقی عمومی است. تجمع چربی در ناحیه شکم یا همان چاقی احشایی با مقاومت بیشتر به انسولین، افزایش التهاب سیستمیک و خطر بالاتر ابتلا به بیماریهای قلبی و دیابت نوع ۲ همراه است. در مقابل، چربی در نواحی ران و باسن کمتر با اختلال متابولیک مرتبط است.
نقش چربیهای شکمی در دیابت
چربیهای شکمی یا احشایی، در مسیر متابولیک بدن نقش فعالی دارند و میتوانند باعث ترشح هورمونها و سایتوکینهای التهابی شوند.
این عوامل باعث افزایش مقاومت به انسولین، اختلال در متابولیسم گلوکز و چربی خون میشوند و خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماریهای قلبی را افزایش میدهند.
بنابراین تجمع چربی شکمی بهعنوان یکی از عوامل کلیدی در بروز و پیشرفت دیابت شناخته میشود.
اثرات کاهش وزن بر دیابت
از آنجا که چربی اضافی باعث تشدید دیابت میشود، کاهش وزن میتواند این وضعیت را بهبود دهد. کاهش فقط ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن مثلا ۱۰ کیلوگرم از ۱۰۰ کیلوگرم، میتواند به طور قابلتوجهی وضعیت دیابت نوع ۲ را بهتر کند. اولین هدف درمان، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن به همراه رژیم غذایی کمکربوهیدرات است.
آیا دیابت نوع ۲ باعث لاغری میشود؟
خیر. در مراحل اولیه دیابت نوع ۲، کاهش وزن معمولا شایع نیست و بیماران ممکن است افزایش وزن یا ثبات وزن را تجربه کنند.
کاهش وزن قابل توجه در دیابت کنترل نشده رخ میدهد زیرا بدن قادر به استفاده صحیح از گلوکز نیست و شروع به تجزیه چربی و عضله برای تأمین انرژی میکند.
این کاهش وزن، برخلاف کاهش وزن سالم، نشانهای از عدم کنترل بیماری است.
دیگر عوامل دیگر موثر بر دیابت نوع ۲
علاوه بر چاقی و تجمع چربیهای شکمی، عوامل متعددی میتوانند در بروز دیابت نوع ۲ نقش داشته باشند. زمینه ژنتیکی یکی از مهمترین عوامل است؛ افرادی که سابقه خانوادگی دیابت دارند، بهطور طبیعی حساسیت بیشتری نسبت به اختلالات متابولیک و مقاومت به انسولین دارند.
سن بالای ۴۵ سال نیز با کاهش توانایی بدن در تنظیم قند خون و افزایش مقاومت به انسولین همراه است. سبک زندگی نقش مهمی در این زمینه دارد؛ رژیم غذایی سرشار از قند و چربیهای ناسالم و کمبود فعالیت بدنی میتواند تعادل متابولیک بدن را مختل کرده و خطر دیابت را افزایش دهد.
علاوه بر این، فشار خون بالا و اختلالات چربی خون با ایجاد التهاب و اختلال در عملکرد سلولهای بتای پانکراس، زمینه ابتلا به دیابت را فراهم میکنند.
استرس مزمن نیز با افزایش ترشح هورمونهای مقابله با فشار روانی، باعث افزایش قند خون و تشدید مقاومت به انسولین میشود. زمانی که این عوامل با چاقی ترکیب شوند، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ بهطور چشمگیری افزایش مییابد و مدیریت بیماری را پیچیدهتر میکند.
برای بهبود سلامت و پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع 2 چه کاری میتوانیم انجام بدیم؟
حدود ۹۰ درصد از افراد تازهتشخیصدادهشده با دیابت نوع ۲ دارای اضافهوزن یا چاقی هستند. منبع کاهش وزن یکی از مؤثرترین روشها برای پیشگیری از دیابت نوع ۲ است. همانطور که اشاره شد کاهش وزن متوسط و پایدار (۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن) میتواند عملکرد انسولین را بهبود بخشد و سطح قند خون ناشتا را کاهش دهد.
The first treatment goal for diabesity is to get to and maintain a healthy weight along with eating a low-carb diet
هدف اولیه درمان دیابت همراه با چاقی، رسیدن به وزن سالم و حفظ آن، همراه با پیروی از رژیم غذایی کمکربوهیدرات است. (منبع)
در دیابت مرتبط با چاقی، معمولاً درمان با یک دارو شروع میشود، اما در موارد مقاوم، درمان ترکیبی چند دارویی لازم میشود. در حالی که اگر وزن کم کنید، ممکن است فقط به یک دارو نیاز داشته باشید یا حتی از دارو بینیاز شوید.
برای بسیاری از افراد، تنها با تنظیم میزان کالری دریافتی و شروع یک برنامه ورزشی میتوان وضعیت دیابت نوع ۲ و سلامت کلی بدن را به طور موثری بهبود داد.
۱. برنامه غذایی سالم
کاهش وزن زمانی رخ میدهد که مصرف انرژی کمتر از میزان مصرف روزانه بدن باشد. ایجاد کسری انرژی ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کالری در روز منجر به کاهش ۰/۵ تا ۱ کیلوگرم وزن در هفته میشود. یادداشت مواد غذایی، اندازه سهم و میزان کالری مصرفشده به شما کمک کند تا آگاهتر شوید و شواهد دقیقی از مقدار کالری مصرفی خود داشته باشید.
برای کاهش وزن، میزان کالری اهمیت بیشتری دارد تا نسبت چربی، کربوهیدرات یا پروتئین. با این حال، به افرادی که قصد کاهش وزن دارند توصیه میشود رژیمی با ترکیب زیر داشته باشند:
- ۲۰ تا ۳۵٪ چربی
- ۴۵ تا ۶۵٪ کربوهیدرات
- ۱۰ تا ۳۵٪ پروتئین
برای افراد مبتلا به چاقی و دیابت یا مقاومت به انسولین، بهتر است مصرف کربوهیدراتهای ساده مثل شکر، عسل، آبنبات، نوشابه و کیک محدود شود؛ چون باعث افزایش سریع قند خون و انسولین میشوند. در مقابل، کربوهیدراتهای پیچیده مثل غلات کامل و حبوبات شاخص گلایسمی پایینتری دارند و مصرف متعادل آنها مفید است.
افزایش مصرف فیبر، به ویژه فیبر محلول میتواند به بهبود کنترل قند خون، کاهش انسولین بالا و کاهش چربی خون کمک کند. همچنین غذاهای پرفیبر به کاهش وزن و حفظ آن کمک میکنند. زیرا جویدن بیشتری نیاز دارند، دیرتر خورده میشوند، کالری کمتری دارند و احساس سیری طولانیتری ایجاد میکنند.
۲. برنامه ورزشی
فعالیت بدنی منظم باعث حفظ کاهش وزن و جلوگیری از بازگشت وزن میشود. همچنین حساسیت به انسولین و کنترل قند خون را بهبود میبخشد، خطر ابتلا به دیابت را کاهش میدهد و مرگومیر بیماران دیابتی را کم میکند.
توصیه میشود هفتهای پنج بار و هر بار ۳۰ تا ۴۵ دقیقه فعالیت بدنی متوسط داشته باشید. این فعالیت میتواند در چند نوبت کوتاه تقسیم شود. استفاده از گامشمار میتواند در تعیین اهداف ورزشی کمک کند؛ هدف ایدهآل رسیدن به ۸۰۰۰ قدم در روز است. هر افزایش فعالیت نسبت به حالت عادی به تعادل معادله «ورودی کالری کمتر و مصرف انرژی بیشتر» کمک میکند.
۳. داروهای پیشگیری از چاقی
داروهای مختلفی برای درمان دیابت، مقاومت به انسولین و چاقی وجود دارد. یکی از این داروها متفورمین است که خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را در افراد دارای مقاومت به انسولین کاهش میدهد.
داروهای مورد تأیید FDA برای مدیریت طولانیمدت وزن در چاقی و دیابت نوع ۲
داروهای مورد تایید سازمان غذا و دارو برای کنترل وزن و دیابت نوع 2 شامل موارد زیر هستند:
| دارو | نحوه اثرگذاری |
| فنترمین – توپیرامات (رهش طولانی) | دارویی ترکیبی با اثر کاهش وزن 10% |
| لیراگلوتید، سمگلوتید و تیرزپاتید | افزایش ترشح انسولین و ایجاد حس سیری و اثر کاهش وزن 5 تا 20% |
| نالترکسون – بوپروپیون | کاهش اشتها و کنترل مصرف غذا و اثر کاهش وزن 5% |
| اورلیستات | جلوگیری از جذب چربی و اثر کاهش وزن 5% |
۴. جراحی چاقی برای پیشگیری از دیابت
طبق گزارش مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، جراحی چاقی برای افرادی توصیه میشود که شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۴۰ دارند یا افرادی با BMI بین ۳۵ تا ۳۹/۹ که به بیماریهایی مانند دیابت، بیماری قلبی یا آپنه خواب مبتلا هستند.
این جراحیها فرآیند طبیعی گوارش را تغییر میدهند و شامل سه نوع اصلی محدودکننده، سوءجذب و ترکیبی هستند. مطالعات نشان دادهاند که جراحی چاقی میتواند دیابت را در بسیاری از بیماران درمان کند، نه فقط به دلیل کاهش وزن چشمگیر، بلکه به دلیل تغییرات هورمونی ناشی از دور زدن معده در مسیر گوارش.
البته بیماران و پزشکان باید خطر جراحی را در مقابل خطر چاقی و مشکلات ناشی از آن بسنجند. زمانی که روشهای دیگر کاهش وزن موفقیتآمیز نبودهاند، جراحی چاقی ممکن است بهترین شانس برای کاهش وزن پایدار باشد.
بایپس معده و اسلیو معده نتایج و ایمنی بهتری دارند. این جراحیها علاوه بر کاهش وزن، به بهبود حساسیت به انسولین و کنترل بهتر دیابت کمک میکنند. آمارها نشان میدهد ۳۰ تا ۶۰٪ بیماران طی ۱ تا ۵ سال بهبود دیابت را تجربه میکنند، اگرچه در ۳۵ تا ۵۰٪ موارد، دیابت دوباره برمیگردد.
توصیهای از تیم دارو دات کام به شما
زندگی با اضافهوزن یا چاقی مهمترین عامل خطر قابلتغییر برای ابتلا به دیابت نوع ۲ است؛ کاهش وزن میتواند برای پیشگیری از شروع دیابت نوع ۲ و مدیریت این بیماری بسیار مفید باشد. علاوه بر کاهش خطر عوارض، کاهش وزن قابلتوجه میتواند در برخی افراد منجر به بهبودی کامل دیابت نوع ۲ شود.
البته تغییر رژیم غذایی و افزایش ورزش ممکن است سخت باشد، اما ارزشش را دارد تا از عوارض خطرناک دیابت کنترلنشده مثل بیماری قلبی، نارسایی کلیه و آسیب عصبی جلوگیری کنید. حتی تغییرات کوچک، مثل کمی تحرک بیشتر یا انتخاب وعدههای سالمتر میتواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.
اگر شما هم با اصلاح سبک زندگی موفق به مدیریت کاهش وزن و بیماری دیابت شدهاید، تجربه خود را با در میان بگذارید.
سوالات متداول
علائم وجود دیابت چیست؟
علائم دیابت میتواند شامل تشنگی زیاد، افزایش دفعات ادرار، خستگی مفرط، کاهش وزن غیرقابل توضیح، تاری دید، عفونتهای مکرر و بهبود کند زخمها باشد. در برخی افراد، بیماری ممکن است بدون علامت پیشرفت کند و تنها در آزمایش خون تشخیص داده شود.
چرا کاهش وزن برای دیابتیها سختتر است؟
دیابتیها به دلیل مقاومت به انسولین و تغییرات متابولیک مرتبط با بیماری، ممکن است کاهش وزن دشوارتری داشته باشند. همچنین داروهای مصرفی، تغییرات هورمونی و اختلال در تنظیم اشتها میتوانند روند کاهش وزن را کند کنند.
آیا قرصهای دیابت باعث لاغری میشوند؟
برخی داروهای دیابت ممکن است با بهبود کنترل قند خون و کاهش جذب قندها به کاهش وزن کمک کنند، اما بسیاری از داروها تأثیر مستقیمی بر لاغری ندارند و هدف اصلی آنها کنترل سطح گلوکز است.
آیا با لاغر شدن دیابت کاملا از بین میرود؟
کاهش وزن میتواند حساسیت به انسولین را بهبود دهد و کنترل قند خون را آسانتر کند، اما دیابت نوع دو بهطور کامل درمان نمیشود و ممکن است نیاز به کنترل دارویی و تغییر سبک زندگی ادامه یابد.
مطالب این مقاله صرفاً جهت اطلاعرسانی است و هرگز جایگزین توصیه، تشخیص یا درمان پزشک متخصص نمیشود. قبل از هرگونه تصمیم درمانی، ابتدا با پزشک خود مشورت کنید.
منابع مقاله:
ncbi | pmc | mdpi | honorhealth | clevelandclinic | assets.publishing | diabetes | frontiersin
نظرات