روش پیشگیری از ایدز بعد از تماس با HIV در 72 ساعت اولیه

پیشگیری بعد از تماس با HIV چیست؟

پیشگیری بعد از تماس با HIV که با نام PEP (Post‑Exposure Prophylaxis) شناخته می‌شود، روشی پزشکی برای کاهش احتمال ابتلا به ایدز پس از یک تماس احتمالی پرخطر است. در این روش، فردی که در معرض تماس با ویروس قرار گرفته است با تجویز پزشک داروهای ضد رتروویروسی مصرف می‌کند تا از تکثیر ویروس در بدن جلوگیری شود.

این داروها باید در مدت زمان مشخص و به طور منظم مصرف شوند تا بیشترین اثربخشی را داشته باشند. استفاده از PEP در شرایطی مانند تماس جنسی محافظت‌نشده، آسیب با سوزن آلوده یا تماس خون و ترشحات آلوده با زخم یا مخاط توصیه می‌شود. این روش یکی از راهکارهای مهم پزشکی برای کاهش خطر انتقال HIV و ایدز پس از مواجهه احتمالی با ویروس محسوب می‌شود.

چرا 72 ساعت اولیه برای پیشگیری از ایدز اهمیت دارد؟

قرار گرفتن در معرض راه‌های انتقال HIV و پس از ورود احتمالی این ویروس به بدن، ویروس برای تکثیر و گسترش در سلول‌های ایمنی به زمان نیاز دارد. به همین دلیل شروع سریع درمان می‌تواند از استقرار و تکثیر ویروس جلوگیری کند. داروهای پیشگیری بعد از تماس با HIV زمانی بیشترین اثر را دارند که در کوتاه‌ترین زمان ممکن پس از تماس مصرف شوند و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از مواجهه آغاز شوند.

هرچه فاصله زمانی بین تماس و شروع درمان کمتر باشد، احتمال موفقیت در پیشگیری از عفونت بیشتر خواهد بود. به همین دلیل توصیه می‌شود افرادی که در معرض تماس پرخطر قرار گرفته‌اند در اسرع وقت به مراکز درمانی مراجعه کنند تا ارزیابی لازم انجام شده و در صورت نیاز درمان آغاز شود.

چه زمانی باید از PEP استفاده کرد؟

PEP یا پیشگیری پس از مواجهه با HIV در شرایطی توصیه می‌شود که فرد در معرض تماس احتمالی با ویروس قرار گرفته باشد. در این موارد، برای کاهش خطر ابتلا به HIV لازم است فرد در سریع‌ترین زمان ممکن به مراکز درمانی مراجعه کند تا وضعیت تماس بررسی شود و در صورت نیاز درمان آغاز گردد. تشخیص نیاز به PEP بر اساس نوع تماس، احتمال آلودگی منبع و ارزیابی پزشک انجام می‌شود.

برخی از مهم‌ترین موقعیت‌هایی که ممکن است نیاز به استفاده از PEP داشته باشند شامل تماس جنسی محافظت‌نشده، تماس با خون آلوده و آسیب با وسایل تیز یا سوزن آلوده است. در ادامه، درباره هر کدام بیشتر توضیح خواهیم داد:

رابطه جنسی محافظت‌نشده

رابطه جنسی بدون استفاده از وسایل محافظتی مانند کاندوم می‌تواند یکی از راه‌های انتقال HIV باشد. در صورتی که فرد با شخصی که وضعیت HIV او نامشخص است یا احتمال آلودگی وجود دارد رابطه جنسی محافظت‌نشده داشته باشد، ممکن است نیاز به بررسی برای دریافت PEP وجود داشته باشد.

تماس با خون آلوده

تماس مستقیم خون یا ترشحات آلوده با زخم باز، بریدگی یا مخاط بدن می‌تواند خطر انتقال HIV را افزایش دهد. در چنین شرایطی مراجعه سریع به پزشک برای ارزیابی خطر و تصمیم‌گیری درباره شروع PEP اهمیت دارد.

آسیب با سوزن یا وسایل تیز

آسیب با سوزن یا ابزارهای تیز آلوده به خون، به‌ویژه در محیط‌های درمانی یا هنگام استفاده مشترک از وسایل تزریقی، یکی از موارد مهم مواجهه با HIV محسوب می‌شود. در این شرایط لازم است فرد در کوتاه‌ترین زمان ممکن تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد تا در صورت نیاز درمان پیشگیری پس از تماس آغاز شود.

میزان اثرگذاری PEP در پیشگیری از HIV چقدر است؟

پیشگیری پس از مواجهه با HIV یا PEP یکی از روش‌های مؤثر برای کاهش خطر ابتلا به این ویروس پس از تماس احتمالی است. مطالعات پزشکی نشان می‌دهند که اگر درمان در سریع‌ترین زمان ممکن و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از تماس آغاز شود و داروها به‌طور کامل و منظم طبق دستور پزشک مصرف شوند، احتمال ابتلا به HIV به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.

اثربخشی این روش به عواملی مانند زمان شروع درمان، نوع تماس و پایبندی فرد به مصرف کامل داروها بستگی دارد. هرچه فاصله زمانی بین تماس و شروع درمان کمتر باشد، احتمال موفقیت در جلوگیری از عفونت بیشتر خواهد بود.

با این حال، PEP یک روش پیشگیری اضطراری محسوب می‌شود و جایگزین روش‌های پیشگیری معمول مانند استفاده از کاندوم یا اقدامات محافظتی دیگر نیست. بنابراین استفاده از روش‌های پیشگیری استاندارد همچنان نقش مهمی در کاهش خطر انتقال HIV دارد.

مراحل دریافت PEP بعد از تماس مشکوک چیست؟

در صورتی که فرد در معرض تماس احتمالی با ویروس HIV قرار بگیرد، لازم است در سریع‌ترین زمان ممکن به یک مرکز درمانی مراجعه کند. پزشک با بررسی نوع تماس و میزان خطر انتقال ویروس تصمیم می‌گیرد که آیا استفاده از پیشگیری پس از مواجهه (PEP) ضروری است یا خیر. شروع سریع این فرایند نقش مهمی در افزایش اثربخشی درمان دارد.

مراحل دریافت PEP شامل موارد زیر است:

• مراجعه فوری به مرکز درمانی؛ فرد باید هرچه سریع‌تر پس از تماس مشکوک به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کند تا ارزیابی اولیه انجام شود.
• ارزیابی خطر توسط پزشک؛ پزشک نوع تماس، زمان وقوع و احتمال آلودگی منبع را بررسی می‌کند تا نیاز به PEP مشخص شود.
• انجام آزمایش‌های اولیه؛ در بسیاری از موارد آزمایش HIV و برخی آزمایش‌های تکمیلی برای بررسی وضعیت سلامت فرد انجام می‌شود.
• شروع درمان دارویی؛ در صورت تشخیص پزشک، داروهای ضد رتروویروسی تجویز می‌شوند و مصرف آن‌ها باید طبق دستور و به‌طور منظم انجام شود.
• پیگیری و آزمایش‌های بعدی؛ پس از پایان دوره درمان، انجام تست ایدز
  در زمان‌های تعیین‌شده برای اطمینان از عدم انتقال HIV ضروری است.

چه داروهایی برای PEP تجویز می‌شود؟

در پیشگیری پس از مواجهه با HIV، از ترکیبی از داروهای ضد ویروسی استفاده می‌شود. این داروها با جلوگیری از تکثیر ویروس در بدن، احتمال استقرار عفونت را کاهش می‌دهند. انتخاب نوع دارو بر اساس دستورالعمل‌های پزشکی و شرایط فرد توسط پزشک انجام می‌شود.

متن انگلیسی:

The CDC provides guidelines on recommended HIV medicines for PEP. The CDC guidelines include recommendations for specific groups of people, including adults and adolescents, children, pregnant women, and people with kidney problems

ترجمه متن:

مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC) دستورالعمل‌هایی درباره داروهای مناسب برای PEP، ارائه می‌دهد. این دستورالعمل‌ها شامل توصیه‌های ویژه برای گروه‌های مختلف افراد است، از جمله بزرگسالان و نوجوانان، کودکان، زنان باردار و افرادی که مشکلات کلیوی دارند. انتخاب داروهای مناسب توسط پزشک اورژانس و بر‌اساس شرایط اختصاصی هر فرد، انجام می‌شود.

(منبع)

رایج‌ترین داروهای PEP که به صورت ترکیبی از دو دارو تجویر می‌شوند، عبارتند از:

داروهای ترکیبی سه جزئی پیشنهادی برای PEP

گاهی پزشک با توجه به وضعیت فرد، 3 دارو را برای پیشگیری پس از مواجهه در نظر می‌گیرد:

داروهای ممنوعه در PEP به دلیل سمی بودن بالا

برخی از داروها، برای استفاده برای جلوگیری از HIV، تاثیری معکوس دارند و سمی هستند. داروهایی همچون:

نکات مهم مصرف PEP

در هنگام مصرف داروهای PEP به این نکات توجه کنید:

• شروع دارو حداکثر تا 72 ساعت پس از تماس باشد؛
• مدت درمان باید برای 28 روز ادامه پیدا کند؛
• در صورت منفی بودن آزمایش منبع HIV، درمان را می‌توان قطع کرد؛
• در 48 ساعت اول، با متخصص عفونی مشورت شود؛
• این داروها در بارداری و شیردهی قابل استفاده است؛
• در صورت مصرف توسط مادران شیرده، باید شیردهی قطع شود؛
• در کودکان مشابه بزرگسالان است ولی نیاز به دستورالعمل جداگانه دارد.
• مشاوره پیش از شروع درمان، حتما انجام شود چون فرد مضطرب است و امکان خطا وجود دارد.

چه مدت باید PEP مصرف کنید؟

برای پیشگیری از ایدز باید داروهای PEP را برای ۲۸ روز متوالی، مصرف کنید. تمام کردن دوز تجویز شده توسط پزشک برای اثربخشی این دارو اهیمت دارد.

همچنین در طول مصرف PEP و پس از اتمام آن، باید برای انجام آزمایش‌های پیگیری HIV به پزشک خود مراجعه کنید. این آزمایش‌ها معمولا در بازه ۶ هفته، ۳ ماه و ۶ ماه بعد از اتمام مصرف داروهای PEP، انجام می‌شوند.

از کجا می‌توان PEP را تهیه کرد؟

اگر فکر می‌کنید به دلایل مختلف در معرض ابتلا به HIV قرار گرفته‌اید، با 1480 تماس بگیرید. این شماره و مرکز iranhiv، اطلاعات لازم برای شروع فرایند پیشگیری بعد از تماس با HIV در 72 ساعت را در اختیارتان قرار می‌دهند. نکات مهم برای تهیه PEP به شرح زیر است.

این مراکز پس از انجام مشاوره و ارزیابی اولیه، داروی PEP را به‌صورت رایگان در اختیار فرد قرار می‌دهند.

این داروها فقط با نسخه پزشک در دسترس هستند؛ بدون نسخه نمی‌توان آن‌ها را تهیه کرد.

PEP چقدر موثر است؟

مصرف PEP خطر ابتلا به HIV از طریق رابطه جنسی را حدود ۹۹٪ کاهش می‌دهد. همچنین مصرف این دارو در افرادی که مواد مخدر تزریقی مصرف می‌کنند، خطر ابتلا به HIV را حداقل ۷۴٪ کاهش می‌دهد. اگر PEP را به طور منظم مصرف نکنید، اثر آن بسیار کمتر خواهد بود.

هنگامی که PEP مصرف می‌کنید، باید هر ۳ ماه یک بار آزمایش HIV انجام دهید؛ بنابراین ویزیت‌های دوره‌ای پزشک را فراموش نکنید.

آیا PEP عوارض جانبی ایجاد می‌کند؟

حالت تهوع یکی از عوارض جانبی در برخی از افرادی است که PEP مصرف می‌کنند. به‌طورکلی عوارض حاصل از مصرف این قرص، جدی نیستند و اغلب با گذشت زمان بهبود می‌یابند.

اگر PEP مصرف می‌کنید و دچار عارضه‌ شدید یا آزاردهنده شدید، حتما به پزشک خود اطلاع دهید. همچنین داروهای PEP ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشد؛ بنابراین به پزشک خود درباره‌ کلیه داروهایی که مصرف می‌کنید، اطلاع دهید.

پس از مصرف PEP چه باید کرد؟

مراحل پس از مصرف PEP، وابسته به تاثیر این دارو در پیشگیری از ابتلا به ویروس HIV است. اگر پس از اتمام دوره کامل مصرف PEP، آزمایش HIV شما منفی باشد، بهتر است اقدامات پیشگیرانه‌ای برای جلوگیری از ابتلا به HIV در آینده نیز انجام دهید؛ این اقدامات شامل مصرف PEP براساس تشخیص پزشک و استفاده از کاندوم برای داشتن رابطه جنسی ایمن می‌شود.

اگر پس از مصرف PEP نتیجه آزمایش HIV، مثبت شود، پزشک انجام آزمایش‌های بیشتر را تجویز می‌کند.

آیا می‌توان PEP را در دوران بارداری یا شیردهی مصرف کرد؟

بله؛ مصرف داروهای PEP در دوران بارداری و شیردهی ایمن است؛ البته باید شرایط فرد بر‌اساس تشخیص پزشک در نظر گرفته شود. اگر باردار یا در حال شیردهی هستید، حتما این مورد را با پزشک برای انتخاب بهترین روش درمانی، در میان بگذارید.

آیا می‌توان هر بار که احتمال مواجهه با HIV وجود دارد، PEP مصرف کرد؟

خیر؛ PEP فقط برای موقعیت‌های اضطراری است. این گزینه برای افرادی مناسب نیست که به‌طور مکرر در معرض HIV قرار می‌گیرند. ازاین‌رو برای پیشگیری از ابتلا به این ویروس از داشتن رابطه جنسی پرخطر پرهیز کنید.

در مقاله زیر به بررسی نشانه‌های ایدز در زنان و تأثیر ویروس HIV بر سلامت آن‌ها پرداخته شده است:

چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟

ویروس HIV معمولا طی ۲۴ تا ۳۶ ساعت پس از تماس، شروع به فعالیت می‌کند. ازاین‌رو مراجعه به اورژانس برای پیشگیری بعد از تماس با HIV باید در کمتر از ۷۲ ساعت پس از تماس احتمالی با HIV انجام شود.

در صورت نیاز و بعد از دیدن علائم اولیه HIV، تماس با ۱۱۵ نیز باید در همان ۷۲ ساعت اولیه برای دریافت مراقبت‌های لازم، انجام شود. پزشک اورژانس برای تعیین وضعیت HIV و انجام آزمایش HIV، بیمارانی که کاندید مصرف PEP هستند، از آزمایش سریع خون ترکیبی آنتی‌ژن و آنتی‌بادی استفاده می‌شود.

البته اگر نتیجه آزمایش سریع HIV بلافاصله در دسترس نباشد، باید اولین دوز PEP بدون تاخیر، تجویز شود. مصرف PEP بعد از ۷۲ ساعت از تماس توصیه نمی‌شود.
در افرادی که واژن، مقعد، چشم، دهان یا سایر غشاهای مخاطی، پوست آسیب‌دیده یا سوراخ شده دارند که در تماس با ویروس HIV بوده است، باید مصرف PEP و درمان HIV در نظر گرفته شود.

به‌طور‌کلی PEP بی‌خطر است؛ با‌این‌حال برخی افراد ممکن است عوارض جانبی خفیف تا متوسطی مانند حالت تهوع، ناراحتی معده، خستگی یا سردرد را تجربه کنند. در صورت داشتن عوارض بعد از مصرف PEP و همچنین پیشگیری از بیماری‌های مقاربتی، کارهای زیر را انجام دهید:

• با پزشک خود تماس بگیرید.
• پزشک بعد از بررسی شدت و نوع عوارض، داروها را تغییر داده یا دوز مصرفی را افزایش یا کاهش می‌دهد.

این عوارض جانبی بر اثر مصرف داروهای PEP، اغلب موقتی هستند و پس از هفته اول درمان فروکش می‌کنند.

مراکز یا انجمن های ایرانی که افراد مبتلا به ایدز

اگر در معرض ابتلا به ویروس HIV قرار گرفتید، حتما در 72 ساعت اولیه با انجمن‌های حمایت از بیماران مبتلا به ایدز تماس بگیرید. برخی از این مراکز مشاورره و درمان رایگان را ارائه می‌دهند. برای پیدا کردن این مراکز به سایت iranhiv.com مراجعه کرده و با کلیک روی درخواست مشاوره، با این مرکز تماس بگیرید. راهنمایی‌های لازم برای تماس با انجمن واقع در شهر شما را از این سایت دریافت کنید.

برخی از مراکز در تهران و سایر شهرها خدمات رایگانی برای درمان، پیشگیری و تست اچ آی وی، ارائه می‌دهند. اگر ساکن تهران هستید، با انجمن احیای ارزش‌ها تماس گرفته و تست رایگان و محرمانه HIV را انجام دهید. شماره تلفن این مرکز به ترتیب 02186096781 است. همچنین شماره 1480 نیز پاسخگوی سوال‌های بیماران مبتلا به اچ آی وی، است.

توجه داشته باشید که خدمات ارائه‌شده در 6 مرکز استان تهران به منظور پیشگیری بعد از تماس با HIV بیماران مبتلا به اچ آی وی رایگان است. این مراکز شامل مشاوره شش گانه در مرکز جامع سلامت دگمه چی، بیمارستان مسیح دانشوری، بیمارستان شهدای تجریش، بیمارستان لقمان، مرکز بوعلی و مرکز ورامین می‌شود.

توصیه‌ای از تیم دارو دات کام به شما

تا زمانی که مطمئن نشده‌اید که HIV ندارید، باید مراقب باشید تا با انجام روش‌های جلوگیری از HIV، از انتقال این ویروس به دیگران جلوگیری کنید. همچنین در این دوران از همسر خود محافظت کنید. هر بار که رابطه جنسی دارید (حتی رابطه دهانی) از کاندوم برای جلوگیری از انتقال ویروس استفاده کنید.

در صورت تماس با ویروس HIV، حتما به اورژانس برای دریافت اقدامات اولیه مراجعه کنید. پیشگیری بعد از تماس با HIV ایدز تا ۷۲ ساعت بر اثر مصرف داروهای PEP، امکان‌پذیر است. همچنین اگر باردار هستید، فورا آزمایش HIV بدهید.

اگر سوالی دارید، در بخش نظرات بنویسید تا کارشناس سلامتی دارو دات کام پاسخ دهد.

سوالات متداول

پیشگیری بعد از تماس با HIV تا چند ساعت امکان‌پذیر است؟

پیشگیری پس از تماس با HIV باید در سریع‌ترین زمان ممکن آغاز شود و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از تماس احتمالی قابل انجام است. شروع زودتر درمان احتمال موفقیت آن را افزایش می‌دهد.

آیا PEP می‌تواند از ابتلا به HIV جلوگیری کند؟

بله، در صورتی که داروهای PEP به‌موقع شروع شده و به‌طور کامل طبق دستور پزشک مصرف شوند، می‌توانند احتمال ابتلا به HIV را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.

اگر بیشتر از 72 ساعت از تماس گذشته باشد چه باید کرد؟

در صورتی که بیش از ۷۲ ساعت از تماس گذشته باشد، معمولاً PEP توصیه نمی‌شود. در این شرایط فرد باید برای ارزیابی خطر و انجام آزمایش‌های لازم به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کند.

داروی PEP چند روز باید مصرف شود؟

درمان با داروهای PEP معمولاً به مدت ۲۸ روز ادامه دارد و لازم است داروها به‌طور منظم و کامل طبق تجویز پزشک مصرف شوند.

آیا برای دریافت PEP نیاز به نسخه پزشک است؟

بله، دریافت داروهای PEP نیازمند ارزیابی و تجویز پزشک است تا نوع دارو و شرایط مصرف به‌درستی تعیین شود.

آیا بعد از مصرف PEP باید آزمایش HIV انجام داد؟

بله، پس از پایان دوره درمان و در زمان‌های مشخص لازم است آزمایش HIV انجام شود تا از عدم انتقال عفونت اطمینان حاصل گردد.

PEP چگونه از HIV پیشگیری می‌کند؟

PEP با استفاده از داروهای ضد رتروویروسی از تکثیر ویروس HIV در بدن جلوگیری می‌کند. این داروها مانع از آن می‌شوند که ویروس پس از ورود به بدن در سلول‌های ایمنی مستقر شده و گسترش پیدا کند، در نتیجه احتمال ایجاد عفونت کاهش می‌یابد.

داروی PEP تا چند ساعت بعد از تماس مؤثر است؟

داروهای PEP زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که در سریع‌ترین زمان ممکن پس از تماس احتمالی با ویروس مصرف شوند. به طور کلی این درمان باید حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از تماس آغاز شود.

اگر در معرض HIV قرار گرفتیم چه کنیم؟

در صورت قرار گرفتن در معرض تماس احتمالی با HIV باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به یک مرکز درمانی یا پزشک مراجعه کرد. پزشک با بررسی نوع تماس و میزان خطر، در صورت نیاز درمان PEP و آزمایش‌های لازم را توصیه می‌کند.

شروع درمان PEP چند ساعت بعد از تماس لازم است؟

درمان PEP باید هرچه سریع‌تر پس از تماس احتمالی با ویروس آغاز شود. توصیه می‌شود این درمان در اولین ساعات پس از مواجهه شروع شود و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از تماس انجام گیرد تا بیشترین اثر را داشته باشد.