فلزاتی در اطرافمان که به مغز آسیب می‌زنند

فلزات سنگینی که در وعده‌های غذایی روزمره، ظروف آشپزی و خانه‌های قدیمی وجود دارند، بی‌سروصدا به سلامت شما لطمه می‌زنند.

یک خانم ۵۰ ساله تعدادی از دندان‌های خود را در دوران کودکی با آمالگام پر کرده بود. آن‌روزها که راهکارهای دندان‌پزشکی محدود بودند، استفاده از آمالگام دندانی مرسوم بود. با این‌حال، آمالگام به‌رغم دوام بالا می‌تواند شما را در معرض جیوه قرار دهد.

چند سال گذشت و این خانم آمالگام دندانی خود را برداشت. این کار توسط دندان‌پزشک دیگری انجام گرفت که در این حیطه کم‌تجربه بود. وقتی دندان‌پزشک مشغول تراشیدن دندان‌ها بود، بخار سمی جیوه آزاد شد و به‌سرعت از طریق حفره دهان به مغز و دستگاه عصبی او راه پیدا کرد.

چندی بعد علائم ویرانگر ظاهر شدند: ازدست‌رفتن ناگهانی و شدید حافظه، بی‌خوابی مزمن، آشفتگی عاطفی و درد نوروپاتی با احساسی شبیه به شوک الکتریکی. سیستم ایمنی او به‌شدت ضعیف شد و به امراض مکرر، بی‌اشتهایی و ناتوانی در انجام کارهای روزمره انجامید. زندگی این خانم از هم پاشید.

پیامدها به بیمار محدود نبودند و دکتر دندان‌پزشک هم بر اثر استنشاق بخار جیوه دچار عوارض جدی شد.

جیوه؛ خطرات حاد و مزمن

لین شائو ژن، متخصص مغز و اعصاب و مدیر کلینیک پین‌شین، پرونده مسمومیت این خانم- خطرناک‌ترین مورد مسمومیت که تا آن روز با آن مواجه شده بود- را به اشتراک گذاشت تا ما را از خطرات پنهان مواجهه با جیوه آگاه کند.

لین در برنامه «سلامت ۱+۱» شبکه ان‌تی‌دی، رسانه خواهر اپک تایمز، توصیه کرد افرادی که آمالگام دندانی دارند، باید حتماً به کلینیک‌های دندان‌پزشکی مراجعه کنند که از ابزارهای حرفه‌ای برای برداشتن آمالگام جیوه استفاده می‌کنند و پرسنل مجربی دارند.

او به پزشکان توصیه کرد که پیش از برداشت جیوه به وضعیت تغذیه بیمار رسیدگی کنند تا از عملکرد طبیعی کبد و کلیه مطمئن شوند و توان آنتی‌اکسیدانی بدن را به حداکثر برسانند تا آسیب ناشی از فلزات سنگین به حداقل برسد.

انباشت جیوه هم به اندازه مسمومیت حاد خطرناک است و علائم مختلفی در بیماران ایجاد می‌کند که از جمله می‌توان به درد مزمن، اختلالات خودایمنی، بی‌خوابی، رعشه و اختلال عملکرد کبد یا کلیه و نوسان قند خون اشاره کرد. مواجهه کودکان با جیوه می‌تواند خطر ابتلا به اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی و مشکلات یادگیری را چندبرابر کند.

مراقب فلزات سنگین ماهی‌ها باشید

می‌گویند خوردن ماهی باعث قوی‌ترشدن مغز می‌شود، اما لین معتقد است که خوردن ماهی نامناسب اثر عکس دارد و به حافظه و عملکرد مغز آسیب می‌رساند. به گفته او، جیوه از طریق پلانکتون‌ها وارد زنجیره غذایی ما می‌شود.

جیوه ابتدا در بدن ماهی‌های کوچک انباشته می‌شود و تراکم آن به‌صورت پلکانی در زنجیره غذایی افزایش پیدا می‌کند. از این‌رو، ماهی‌های شکارچی بزرگ مانند تن، اره‌ماهی و کوسه بیشترین میزان متیل‌جیوه را دارند که برای دستگاه عصبی به‌شدت سمی است.

خیلی‌ها به اشتباه تصور می‌کنند که فلزات سنگین عمدتاً در سر، پوست یا احشای ماهی انباشته می‌شوند، اما لین می‌گوید این فلزات بیشتر در بافت عضلانی ماهی یافت می‌شوند؛ یعنی همان قسمت‌هایی که بیشتر خورده می‌شود. پوست ماهی نسبتاً ایمن‌تر است و احشای ماهی هم عمدتاً حاوی جیوه غیرآلی هستند.

مصرف گاه‌به‌گاه ماهی‌های شکارچی بزرگ برای بیشتر بزرگسالان بی‌خطر است، اما لین توصیه می‌کند که خانم‌های باردار و کودکان از مصرف آن‌ها اجتناب کنند. ماهی‌های کوچک که جثه‌شان به اندازه کف دست یک فرد بالغ است، انتخاب ایمن‌تری هستند. این ماهی‌ها در زنجیره غذایی جایگاه نازل‌تری داشته و فلزات سنگین بسیار کمتری در خود دارند.

سرب؛ تهدید همیشگی

سرب هم در کنار جیوه یکی از موذی‌ترین فلزات سنگین است که اغلب نادیده گرفته می‌شود. لین از پرونده‌ای گفت که بیمار با افت سریع عملکرد شناختی، حرکات کند، ازدست‌رفتن حافظه و اختلال ریتم شبانه‌روزی مواجه شده بود؛ علائمی که به نوع غیرمعمول بیماری پارکینسون شباهت داشتند. آزمایشات دقیق نشان دادند که استفاده طولانی‌مدت از ظروف آشپزی آلوده به سرب مشکل‌ساز شده است.

مسمومیت با سرب چندوجهی است. مواجهه مزمن با این فلز عملکرد ماهیچه صاف عروقی را مختل می‌کند، باعث تنگی عروق شده و خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی را چندبرابر می‌کند.

کودکان به‌ویژه در مراحل حساس رشد مغزی درصورت مواجهه با سرب در معرض خطر اختلال توجه، عدم یادگیری مهارت‌های زبانی و افزایش احتمال بروز اختلالات شناختی در سنین بالاتر قرار می‌گیرند. اگر خانم‌ها در سنین باروری دچار مسمومیت با سرب شوند، خطر ناباروری و سقط جنین افزایش خواهد یافت.

این خطرات ممکن است از منابع پنهان در خانه‌ها نشأت بگیرند. لین افزود که ما در زندگی روزمره از طریق منابع مختلف با سرب مواجه می‌شویم:

• فنجان‌ها و کارد و چنگال‌های رنگی: برخی از تولیدکننده‌ها برای آن‌که به ظرف و ظروف آشپزخانه رنگ و لعاب بیشتری بدهند، از سرب و دیگر فلزات سنگین استفاده می‌کنند. اگر روکش فلزی چسبندگی مناسبی نداشته باشد، سرب بر اثر شست‌وشوی معمول یا مواجهه با مواد غذایی اسیدی و داغ آزاد خواهد شد.
• لوله‌های سربی در خانه‌های قدیمی: اگر خانه‌تان قدیمی است و هنوز لوله‌های سربی دارد، آبی که از این لوله‌ها عبور می‌کند ممکن است حاوی سرب باشد.
• رنگ‌ها و مصالح ساختمانی پیش از دهه ۶۰: وقتی رنگ‌های قدیمی پوسته‌پوسته می‌شوند، تماس بدون دستکش یا تمیزکاری بدون تجهیزات مناسب باعث می‌شود که سرب از طریق تماس پوستی یا استنشاق به بدن راه پیدا کند.
• لوازم آرایشی: سرمه حاوی پودر سرب است و استفاده از آن در ناحیه دور چشم می‌تواند سلامتی شما را به شکل جدی به خطر بیاندازد.
• زیورآلات فلزی ارزان‌قیمت: برای بالا بردن وزن زیورآلات ارزان‌قیمت بعضاً از آلیاژهای سرب استفاده می‌شود. تماس طولانی‌مدت آلیاژها با پوست می‌تواند باعث ورود سرب به بدن شود.

چگونه خطر فلزات سنگین را بسنجیم و از خود محافظت کنیم

اگر با درد مزمن، افت حافظه یا اختلالات خودایمنی دست‌وپنجه نرم می‌کنید و با شرایط زیر دست‌به‌گریبان هستید، شاید در معرض خطر مسمومیت با فلزات سنگین باشید:

• آمالگام دندانی جیوه‌ای: لین معمولاً در معاینات خود به آمالگام دندانی بیماران و وضعیت آن دقت می‌کند.
• مصرف مکرر ماهی‌های بزرگ: برخی از ماهی‌ها و آبزیان فلزات سنگین زیادی در خود دارند.
• مصرف سیگار یا مواجهه با دود: دود تنباکو حاوی فلزات سنگین است.
• مواجهه شغلی: کار با ماشین‌آلات، حلال‌های آلی، تعمیر خودرو یا مواجهه با آلاینده‌های فلزی در محیط کارخانه می‌تواند به مسمومیت با فلزات سنگین منجر شود.
• سکونت در کنار منابع محیطی خطرناک: سکونت در نزدیکی مناطق صنعتی یا نیروگاه‌های زغال‌سنگ می‌تواند باعث مواجهه با فلزات سنگین شود.
• مصرف داروهای گیاهی یا طب سنتی چینی با منشأ نامشخص: برخی از گیاهان ممکن است در مراحل کشت یا فرآوری به فلزات سنگین آلوده شوند.

لین برای پیشگیری از مسمومیت با فلزات سنگین توصیه کرد که هنگام خرید اقلام مصرفی روزانه سراغ محصولاتی بروید که برچسب ایمنی دارند و ظروف پخت‌و‌پز و کارد و چنگال‌ها را به‌طور منظم تعویض کنید.

از خرید ظروف با منشأ نامشخص و رنگ‌های براق یا استفاده از ظرف و ظروف فرسوده پرهیز کنید. اگر خانه قدیمی دارید، کودکان را از رنگ‌های پوسته‌پوسته‌شده دور نگه‌دارید تا از تماس یا بلع آن‌ها جلوگیری کنید.

برای پخت‌وپز سراغ قابلمه‌های استیل و چدنی بروید. به‌جای چدن لعاب‌دار و رنگی از چدن با روکش مشکی طبیعی و مات استفاده کنید. این ظروف درصورت ایجاد خراش عمدتاً آهن آزاد می‌کنند که برای بدن مفید و لازم است.

استیل درصورت خراش مقادیر اندکی آهن، نیکل و کروم آزاد می‌کند. نیکل در افراد حساس واکنش ایجاد می‌کند، اما قابلمه‌های چدنی به‌طور کلی برای بیشتر افراد بی‌خطر هستند.

کاهش بی‌دردسر بار فلزات سنگین

دفع فلزات سنگین انباشته در بدن اغلب باید زیر نظر پزشک انجام بگیرد، اما لین معتقد است که ایجاد تغییرات هدفمند در رژیم غذایی و سبک زندگی می‌تواند خطر مواجهه با فلزات سنگین را به حداقل برساند و فرایند طبیعی سم‌زدایی بدن را تقویت کند.

استفاده از مواد غذایی حامی سم‌زدایی

• مواد غذایی سرشار از گوگرد: سیر، پیاز، تره، بروکلی، گل‌کلم، گشنیز و دیگر سبزیجات حاوی گوگرد از عملکرد کبد پشتیبانی کرده و حامی سم‌زدایی هستند.
• دریافت متعادل مواد معدنی: تأمین آهن، سلنیوم، کلسیم، منیزیم و روی باعث می‌شود که این مواد معدنی ضروری برای اتصال به گیرنده‌های سلولی با فلزات سنگین رقابت کنند و نرخ جذب آن‌ها را به حداقل برسانند.
• آنتی‌اکسیدان‌ها: ویتامین ث و ویتامین ئی ظرفیت آنتی‌اکسیدانی بالایی دارند، رادیکال‌های آزاد فلزات سنگین را خنثی می‌کنند و تنش اکسایشی سلولی را به حداقل می‌رسانند.
• مواد مغذی پشتیبان کبد: آلفا لیپوئیک اسید، ان-استیل‌سیستئین و گلوتاتیون به تقویت فرایند سم‌زدایی کمک می‌کنند.

لین بر اهمیت تنوع غذایی تأکید کرد و افزود که باید طیف گسترده‌ای از مواد غذایی را در رژیم خود بگنجانیم و از زیاده‌روی در مصرف یک ماده غذایی واحد اجتناب کنیم، حتی اگر سالم‌ترین خوراکی ممکن باشد.

بازنگری در سبک زندگی

• نوشیدن آب کافی: آب واسطه اصلی کلیه‌ها در تصفیه و دفع سموم بدن است.
• پشتیبانی از سلامت روده: میکروبیوم متعادل روده به‌عنوان یک سد محافظ حیاتی در بدن عمل می‌کند.
• اجابت مزاج منظم: احتمال بازجذب سموم را در روده‌ها کاهش می‌دهد.
• تعریق منظم: سموم در حین ورزش، پاشویه یا استفاده از سونا از طریق فرایند تعریق از بدن خارج می‌شوند.